IV: Proszę powiedzieć, gdzie i kiedy się Pani urodziła?
CW: Urodziłam się w Warszawie w roku 1921, 2-go listopada.
IV: Kiedy została pani aresztowana?
CW: W zasadzie nie zostałam aresztowana. W czasie powstania w Warszawie cała ludność uciekła po prostu z domów, z mieszkań gdzie mieszkała,
na taki zbiorczy targ, na plac targowy, i stamtąd wywieziono nas pod Warszawę do Pruszkowa, samochodami.
A z Pruszkowa potem starszych ludzi zostawiano, rozsyłano do okolicznych wiosek do pracy w gospodarstwach na terenie wioski.
A nas wszystkich młodych wsadzono do pociągów do wagonów towarowych no i wywieziono w Polskę.
Mówiono nam że jedziemy do pracy, a okazało się, że przywieziono nas do Oświęcimia, tak słynnego obozu koncentracyjnego Auschwitz.
I tam po zapisaniu nas w tej kancelarii obozowej i poprzez łaźnię, obcięto nam włosy,
zabrano nam wszystkie rzeczy które żeśmy mieli, zapędzono nas do baraków, ja byłam na bloku 19-tym, w Birkenau,
czyli w tej tak słynnej Brzezince, no i każdemu przydzielono koje, ewentualnie każdy sam jak stanął przy koi,
to to tam sobie znalazł miejsce, i tam żeśmy w tych barakach zostali zakwaterowani.
Baraki w Oświęcimiu były długie, trójstopniowe, jak gdyby, koje do spania były na trzech poziomach, na ziemi, na środku, i wyżej oczywiście.
Na ziemi była yyy ubita ziemia, na środku i wyżej były deski, nie było nic na tych deskach, ani na ziemi kompletnie więc.
W czasie... wieczorami, nocą trzeba było spać albo na gołych deskach albo na tej gołej ziemi, nie było nic do przykrycia,
bo bo wszystkie nasze rzeczy zostały nam odebrane w Oświęcimiu, a dano nam jakieś, myślę że to były rzeczy odebrane więźniom, którzy wcześniej przybywali do Oświęcimia.
A każdy mógł sobie wybrać jakiś jakiś yyy strój, jakąś czy sukienkę czy czy jakieś bluzki, coś takiego, no to można było wyglądać jak człowiek.
I w tym trzeba było spać, nie było nic na zmianę, tylko w tym się spało, w tym się.. tylko w tym człowiek chodził, tak to było.
Warunki były okropne. Nocami, przez cały barak szły tysiące szczurów. Barak miał jedną jak gdyby drogę,
koje były po obu stronach, taka ulica była przez cały barak i po obu stronach były te koje a szczury sobie szły środkiem tą ulicą.
Wieczorem, gdzieś jak księżyc zaczynał świecić, około dziewiątej, dziesiątej, to szczury sobie przechodziły z jednego końca na drugi,
a później buszowały po wszystkich kojach, jeżeli ktoś tam coś miał schowane, no to sobie wyjadły.
IV: (???)
CW: Aha.. dobrze.
IV: Kiedy przybyła pani do Plauen i w jaki sposób?
CW: Więc do Oświęcimia przybyłam hhh.. gdzieś w połowie sierpnia. Powstanie się zaczęło na początku sierpnia.
Więc siedzieliśmy w piwnicach i potem walki się toczyły coraz ostrzejsze. Musieliśmy uciekać z tych piwnic.
Potem byliśmy właśnie na tym placu targowym, na tak zwanym zieleniaku, stamtąd do Pruszkowa.
I z Pruszkowa do Oświęcimia nas przywieziono gdzieś w połowie sierpnia. W Oświęcimiu byłam w sumie chyba pięć tygodni.
Więc w drugiej połowie września, zresztą przez cały czas pobytu w Oświęcimiu przychodzili starsi tacy, Oberaelteste.
To się nazywały takie takie yyy więźniarki, które współpracowały z yy żołnierzami, z gestapowcami no i wyszukiwały osoby, kobiety,
które akurat im się podobały, no i zapraszali na rozmowę i ewentualnie wysyłali gdzieś te osoby były wysyłane.
A do nas przez kilka dni przychodził taki Oberpost i pytał nas o różne rzeczy, między innymi, co lubimy robić, czy gdzie chciałybyśmy pracować.
Pytał się jak się zachowujemy, czy mamy suche ręce, czy nam się ręce pocą, czy nie.
No i kiedyś przyszedł i wybrał taką grupę z całego baraku, no chyba gdzieś około 80 osób.
I główny warunek jaki nam postawiono, to trzeba było mieć suche ręce, żeby się nie pociły, że pojedziemy do pracy.
No i załadowano nas do wagonów towarowych i z tego Oświęcimia chyba 22. września, albo 20. września wyjechałyśmy właśnie do Niemiec.
Przyjechałyśmy do Plauen i tam na stacji nas wyładowano, ustawiono nas czwórkami, pieszo żeśmy przeszły ze stacji do fabryki, do Baumwollspinnerei,
czyli do zakładów bawełnianych, w których na trzecim piętrze, a w zasadzie w jednej takiej części tych zakładów urządzono właśnie pomieszczenie dla więźniarek.
Więc na dole była łazienka, tak to można nazwać, czyli Bade.. Bade...Badezimmer nie no.., Badezimmer można tak powiedzieć.
No znaczy była taki taki taka wanna długa z kranami, gdzie żeśmy się myły.
Na pierwszym piętrze były ustawione koje na dużej sali, podwójne koje, więc spanie było na dole i na górze.
A na drugim piętrze był urządzony oddział fabryczny, fabryka żarówek, dla broni V2.
Robiłyśmy takie malutkie żaróweczki, tak zwane zwerge. I to było całe nasze królestwo, całe nasze mieszkanie, życie w zasadzie.
Tu spałyśmy, tu jadłyśmy, bo na tej sali gdzie spałyśmy, w jednej czwartej jak gdyby ustawione były stoły i tam przywożono nam pożywienie. I tam dostawałyśmy śniadanie, obiad, kolację.
I nas było na początku z tego transportu było nas chyba około 80-ciu, w międzyczasie przywieziono kilka Francuzek, kilka Włoszek.
Także w sumie nas było 105, i w ciągu chyba dwóch, czy trzech dni przywieziono drugą partię dziewcząt, kobiet, były to Rosjanki i Ukrainki.
Także w sumie w Plauen, w tej fabryce pracowało nas 200 kobiet.
IV: Wracając do transportu, jak długo trwał transport, w jakich warunkach się odbywał i czy dostawała pani coś do jedzenia?
CW: Transport odbywał się w wagonach towarowych, takich zamykanych wagonach towarowych.
Jechałyśmy dość długo, bo bo z Warszawy jechałyśmy chyba ze trzy albo cztery dni do Plauen.
Stałyśmy chyba na śląsku, tak jak się orientowałam, gdzieś prawie cały dzień chyba i całą noc. W ogóle nie było możliwości widocznie wyjazdu, i przyjechałyśmy...
Trzy, cztery dni trwał transport. Do jedzenia żeśmy nie dostały nic.
Na niektórych stacjach, chyba dwa czy trzy razy, jeszcze na terenie Polski otwierano drzwi i harcerze przynosili coś do picia.
A potem na terenie Niemiec już nic w ogóle nie były wagony otwierane. Jak przyjechałyśmy do Plauen i jak nas wysadzono na stacji,
to nas pogoniono właśnie od razu do fabryki. Pieszo żeśmy szły do tej fabryki. Także transport się odbywał w bardzo trudnych warunkach.
IV: Ile było ludzi w transporcie?
CW: Ile można było upchać do wagonów. Nie wiem, nie potrafię powiedzieć, ile nas było. Ale było ciasno, bardzo ciasno.
Nie było się gdzie ruszać. Mowy nie było, żeby można było swobodnie usiąść, trzeba było albo siedzieć w kucki, albo stać.
IV: Czy zdarzały się próby ucieczki z transportu?
CW: Można było. Więc jeszcze na terenie Polski, ale to nie były ucieczki, to trudno nazwać ucieczką.
W każdym bądź razie, na niektórych stacjach, pamiętam że w Częstochowie chyba potem gdzieś pod Opolem, pociąg się zatrzymał na stacji.
I podeszły siostry Czerwonego Krzyża i pytały się, czy ktoś chce wysiąść, czy ktoś się źle czuje.
No można było wysiąść wtedy i człowiek by nie pojechał, ale nikomu, mnie na przykład nie przyszło do głowy, że można wysiąść,
bo uważałam że lepiej będzie jak gdzieś wyjadę do pracy i nie zostanę w tej Warszawie rozbitej, gdzie toczyły się walki.
Wydawało mi się wtedy, że jadę do spokojnej miejscowości, gdzie będę mogła normalnie pracować i normalnie żyć.
Przegapiłam po prostu okazję, bo można było wtedy uciec właśnie przy pomocy Czerwonego Krzyża można się było wydostać.
Zresztą nikt z nas nie wiedział, że jedzie... to jeszcze przed tym, zanim zanim do Plauen żeśmy jechali, to jeszcze jak jechaliśmy z Warszawy do Oświęcimia też można było uciec.
Też można było właśnie wydostać się przy pomocy Czerwonego Krzyża. Ale nikt nie myślał, że jedzie do Oświęcimia.
No każdy myślał, że jedzie gdzieś do pracy, już wtedy. A potem z Oświęcimia to już było wiadomo, że jedziemy do pracy.
To już wtedy to już już było bezpośrednio jak jechaliśmy, to już nikogo nikt nas nie pytał, tylko bezpośrednio jechaliśmy do pracy.
I tak jak mówię, że jechaliśmy chyba trzy albo cztery dni. Pociąg stawał na stacjach różnych. Stał długo. Wagon był doczepiony do jakiegoś dużego składu.
Ale bliższych bliższych informacji na ten temat, jaki to był skład, to nie mam. No..po prostu wpakowano nas do wagonów
i człowiek siedział zamknięty i nic nie wiedział. Żadnych wiadomości nam nie przekazywano, nikt do nas nie nie zaglądał, nikt się nie pytał ani nie mówił nam nic. Tak to wyglądało.
IV: Czy w Oświęcimiu wiedziała już pani, że pani będzie przewieziona do obozu w Plauen?
CW: Nie, nie. Tylko w Oświęcimiu jak nas wybrano do tej pracy, przyszedł rano Post, z Lager takim Unterfuehrerem, z takim no starszym Niemcem, i wybrano nas, stanął...
Codziennie w Oświęcimiu rano był apel, trzeba było stawać przed blokiem, w dwuszeregu.
I chodziła ta blokowa, która się tam prawda opiekowała, niby nami. Liiczyła, czy wszystkie są i wtedy tego dnia stanęła razem z tym postem.
On się pytał, kto ma suche ręce, komu się ręce nie pocą, niech wystąpi. I wystąpiło nas tam chyba tak jak mówię około osiemdziesięciu z tego bloku.
I myślę, że z drugiego bloku też obok nas. I nas wszystkich wtedy ustawiono w czwórki, poprowadzono na stację, zapakowano do wagonu towarowego.
I powiedzieli, że jedziemy do pracy. Nie powiedziano nam do jakiej pracy, dokąd, tylko że jedziemy do pracy.
I w zasadzie o tym, że przyjechałam do Plauen, się dowiedziałam dopiero na stacji w Plauen, jak wysiedliśmy, to wtedy zobaczyłam napis, że to jest Plauen.
I jak przyszłyśmy już do fabryki, to wtedy dopiero po takim już wstępnym prawda rozeznaniu, trochę żeśmy tam rozmawiały z niektórymi Aufseherkami,
bo z niektórymi można było rozmawiać, inne nie chciały rozmawiać, żeśmy się dowiedziały, że to jest właśnie przędzalnia bawełny.
I w tej przędzalni zakłady Osramwerke urządziły sobie oddział, w którym będą produkowane właśnie żarówki.
IV: Po przybyciu do obozu w Plauen, jakie było pani pierwsze wrażenie, co pani czuła, jak przybyła do tego obozu?
CW: Muszę powiedzieć, że czułam ogromną ulgę. Po tych strasznych warunkach, jakie były w Oświęcimiu,
jak zobaczyłyśmy czystą salę, na której stały koje z czystą pościelą, bo były koce i były poduszki i były sienniki na tych kojach.
I zobaczyłyśmy, że jest czysto, to była wielka ulga i radość, że nareszcie będziemy żyć w normalnych warunkach, że będziemy się czuć jako ludzie a nie jako zwierzęta.
Bo w Oświęcimiu to człowiek nie był człowiekiem, tylko czuł się jako zwierzę. W Oświęcimiu były straszne warunki.
Spanie na gołej ziemi, ewentualnie na deskach, ze szczurami, te ciągłe apele, bo trzy razy dziennie był w Oświęcimiu apel,
rano w południe i wieczorem. Pracy nie było żadnej w Oświęcimiu.
Jeżeli post miał dobry humor, to brał kilkanaście osób i szliśmy kawałek dalej gdzieś na jakąś tam alejkę.
I przekładaliśmy kamienie z jednej kupki, bo były kamienie poukładane na takich kupkach.
To się przekładało z jednej kupki na drugą kupkę te kamienie, żeby coś robić po prostu.
W Oświęcimiu nie pracowałam, ale były bloki, były takie komanda, którzy pracowali, którzy wychodzili nawet z obozu
albo na pola albo do fabryk, które były na terenie Oświęcimia, na terenie obozu w Oświęcimiu, i tam pracowali.
Ale to były komanda ze starszych więźniów, a my wszyscy byliśmy młodym takim narybkiem,
bo całą ludność cywilną z Powstania, którą prawda zabrano tych młodych ludzi z powstania spośród ludzi których zabrano z Pruszkowa,
to wszystkich wywieźli do obozów koncentracyjnych, właśnie do Oświęcimia i do innych jeszcze.
Tak jak rozmawiam z kolegami, którzy są w tym kole byłych więźniów Flossenburga, to wielu z nich przeszło,
też zostali zabrani z powstania warszawskiego i trafili do innych obozów a potem dopiero zostali skierowani do Flossenburga.
Najpierw chyba do Mauthausen, gdzieś tam jeszcze na zachodzie. Były różne obozy i stamtąd ich później przewieźli do Flossenburga.
IV: Jak wyglądało życie codzienne w Plauen?
CW: W Plauen? No praca, spanie. Pracowaliśmy 12 godzin, od szóstej rano do szóstej wieczorem, potem się przychodziło,
bo była przerwa półgodzinna na obiad, to dostawałyśmy miskę zupy.
Przychodziłyśmy do obozu, była kolacja, czyli tam kawałek chleba z margaryną, czasem był tam jakiś kawałek metki albo kawałek sera.
No i szło się spać. Myć się i szło się spać. I spało się do rana, do godziny tam piątej, czy czy parę minut po piątej trzeba było wstać i na szóstą do pracy.
Tydzień pracowałam na noc i tydzień pracowałam na dzień. I to były takie przemienne tygodnie. I tak pracowałyśmy do stycznia.
A w styczniu, jak już były kłopoty z transportem towarów do do fabryki, do produkcji żarówek brak było tych szklanych kolb takich na żarówki.
Brak było różnych innych części, bo nie dochodziły transporty, bo były bombardowania ciągłe.
No to uformowano nas w taką kolumnę i chodziłyśmy zasypywać leje po bombach, głównie na dworcu.
Już od stycznia praktycznie nie było pracy, tylko sporadycznie żeśmy szły do fabryki. Nie było z czego robić po prostu.
IV: Od przybycia do końca 44-go roku, na czym polegała praca w tych zakładach Osram?
CW: Więc ja pracowałam... Praca polegała na produkowaniu żarówek, takich malutkich żaróweczek, tzw. Zwerge.
To były żarówki do broni V2 i cały cykl produkcyjny był zorganizowany na jednej sali. Zaczynał się od...
Jak wygląda żarówka: to jest szklana jak gdyby taka kulka, w środek jest wsadzony z kolei na takim okrągłym talerzyku są zamontowane elektrody
i trzeba te elektrody na tym talerzyku, spoić, zespawać z tą szklaną kulą. Potem wyciągnąć z tego powietrze,
napełnić gazem, zamknąć to wszystko, całą tą bańkę zamknąć z tym gazem, no i założyć na końcu to obramowanie takie metalowe,
które się wkręca prawda w to miejsce, gdzie ta żarówka ma tam być umieszczona.
I cały ten cykl był umieszczony na tej jednej sali, począwszy od montażu tych środków, to były dwa długie stoły,
gdzie siedziały więźniarki, montowały właśnie te wszystkie poszczególne części na tych talerzykach.
Potem były maszyny spawające, gdzie te szklane bańki spawało się razem z tymi talerzykami.
To były takie automaty obracające się i tam były stanowiska, było dziesięć i osiem dziesięć stanowisk kręcących się wokoło.
I na tych stanowiskach nakładało się te żarówki i od spodu się wkładało te środki, te talerzyki, od góry się nakładało tą szklaną kolbę na to
i na tych uchwytach były płomienie gazowe i te płomienie gazowe tak na krzyż, jak ten automat się kręcił, to one to szło tak na krzyż właśnie ogrzewały.
I po prostu ta zbędna część tej kolby odpadała, a ta kolba się spawała razem z tym talerzykiem.
Ja pracowałam na takim wlaśnie automacie spawającym i potem jak ta żarówka była już zespawana, zrobiła się żarówka, to się dalej odstawiało
i dalej te żarówki szły do dziewcząt, do do pracownic, one pracowały przy stołach i tam na takich ścianach te żarówki były wieszane,
wypompowywane były było powietrze, to był taki była taka ściana pomp jak gdyby
i tam właśnie te pompy wyciągały powietrze, potem przechodziło to dalej i tam napełniano te żarówki gazem.
I dalej jeszcze jak one w czasie napełniania to one musiały 48 godzin wisieć właśnie na tych ścianach
i potem jeszcze był ostatni jak gdyby segment tej całej operacji, gdzie z kolei na stołach dziewczyny nakręcały te zakończenia metalowe na te żarówki.
I tak wyglądała ta produkcja mniej więcej. Potem pakowane były w kartony, no i dalej odstawiane do magazynu i wysyłane dalej. Ja pracowałam na tym automacie właśnie spawającym.
To było cztery takie automaty. Miałam bardzo dobrego majstra, Niemca, z którym mogłam rozmawiać, często z nim rozmawiałam,
mimo że to było zabronione, bo Aufseherki chodziły i nie wolno było rozmawiać pracownikom z więźniami.
A wszystkie maszyny były obsługiwane przez Niemców, którzy pracowali. A nas pilnowały Aufseherki, Niemki, SS-manki. I tak to wyglądało.
IV: Czyli nadzorcami były przede wszystkim ss-manki?
CW: Tak.
IV: Czy jeszcze byli jeszcze inni?
CW: Postowie byli, nie. Tylko oberaufseherka też była ss-manką, a ss-manek było no chyba z osiem. I oberaufseherka Frau Tomaske chodziła z psem, z wilkiem.
Sama nie przyszła nigdy tylko stale z tym psem. Potrafiła przychodzić w nocy, często budzić nas.
IV: Czyli spanie i hale fabryczne znajdowały się w jednym budynku?
CW: Tak. To było całe nasze życie.
IV: Gdzie znajdowały się hale fabryczne?
CW: Nad nami. Na trzecim piętrze, na drugim piętrze. A my spałyśmy na pierwszym piętrze. Sala jadalna była na tej..ta sama, gdzie spałyśmy po prostu. Część była...
Stały koje a tutaj dalej stały stoły i to była sala jadalna. Jedzenie nam przywożono, nic nie było u nas gotowane.
Wszystko było przywożone w takich kotłach, kadziach takich zamykanych, takich wojskowych.
I tam w tym właśnie w tej części, gdzie jadłyśmy to jednocześnie w jednym rogu był odgrodzony kawałek tej powierzchni i tam była tzw. Krankenstuba.
Jeżeli ktoś się źle czuł czy ewntualnie miał rozstrój jakiś, czy biegunkę, czy temperaturę czy coś takiego,
no to wśród nas była lekarka, z Poznania była jedna więźniarka, właśnie lekarka no i ona się zajmowała wtedy tą chorą osobą.
IV: Wspomniała pani przed chwilką o dobrych stosunkach z niemieckim majstrem.
CW: Tak.
IV: Czy zdarzały się jeszcze inne, ludzkie odruchy ze strony Niemców?
CW: Tak, ale to raczej ze strony pracowników, bo ze strony aufseherek nie. Był jeszcze jeden Holender z kolei który też pracował, nie wiem skąd się tam wziął.
Ale był właśnie. On był takim pracownikiem magazynowym, przynosił na salę kartony właśnie z tymi kolbami, czy jeżeli brakowało jakiegoś materiału, to on przynosił.
I z nim można było też rozmawiać. A tak to nie zdarzyło się, żeby ktoś z aufseherek, że można było porozmawiać.
IV: Czyli można powiedzieć, że stosunków z Niemcami żadnych nie było?
CW: Żadnych nie było. Nie. Żadnych. Poza tym moim majstrem, z którym naprawdę byłam w takich bardzo powiedziałabym przyjacielskich stosunkach.
Zresztą po wojnie odnalazłam go i żeśmy długo korespondowali ze sobą, już nie żyje dość dawno.
To z innymi... żadnego kontaktu nie było. A była jedna z Niemek jako majster pracowała, bardzo niesympatyczna, bardzo,
bardzo taka raczej zaprzyjaźniona z aufseherkami, więc bardzo wszystkie żeśmy się jej bały
i po prostu nigdy przy niej żeśmy nie rozmawiały, nigdy w ogóle nie można było przy niej rozmawiać.
IV: A jak się nazywał ten niemiecki majster?
CW: Ten mój? Jeden się nazywał Reimann, właśnie ten ten niby Holender, o którym ja mówiłam,
a ten się nazywał Fortberg. Fortberg. Starszy pan.
IV: Z nim pani miała bardzo dobre stosunki?
CW: Tak, znaczy przyjacielskie. Bardzo się tak pozytywnie do nas odnosił, przekazywał np. mi,
ponieważ nie miałyśmy żadnych informacji, co się dzieje na froncie, jak przebiega prawda front,
{räuspert sich}
gdzie się toczą walki, jak daleko prawda Rosjanie już poszli, czy Niemców wyrzucili już z terenów Polski czy nie,
to nie miałyśmy żadnych informacji, to on nnam przynosił te wiadomości, on mi mówił zawsze, co słyszał w radiu, prawda gdzie jest front.
Jak się jak się jak pocieszał nas zawsze, że niedługo się wojna skończy, że Rosjanie idą do przodu.
Także od niego były właśnie także te wszystkie takie wiadomości ciekawsze.
A tak to nie miałyśmy żadnego kontaktu, żadnej korespondencji, żadnych listów, nic.
Jeżeli mogę powiedzieć, to kogoś zainteresuje, pamiętam to było chyba gdzieś pod koniec listopada.
Jak pobierałam szkło z magazynu właśnie te kolby do do spawania, wśród tych kartonów znalazłam niemiecką gazetę.
No i oczywiście wzięłam tą gazetę, usiadłam tam w tym magazynie i zaczęłam się przeglądać tę gazetę i nakryła mnie aufseherka.
No i się zrobiła straszna awantura. Przyjechał jakiś oficer SS. Byłam wzywana na przesłuchania, grożono mi, że jeżeli się nie przyznam, kto mi dał tą gazetę,
to zostanę wywieziona z tej fabryki do obozu i skazana na śmierć. A ja cały czas powtarzałam, że ja ją znalazłam, bo ja ją rzeczywiście znalazłam.
I co ja przeczytałam? Ja mówię, że niewiele przeczytałam, bo mnie aufseherka wtedy złapała i po prostu źle zrobiłam, bo mogłam sobie wziąć tą gazetę i zabrać ze sobą.
A ja byłam ciekawa, co tam jest napisane i od razu chciałam sobie poczytać. No przeszłam wtedy rzeczywiście te badania.
Tam przez kilka dni przyjeżdżał ten Unteroffizier, SS-man, jak on się zwał, to nie pamiętam.
W każdym bądź razie mocno mnie straszyli, że jeżeli się nie przyznam, nie powiem od kogo dostałam tą gazetę, to koniec, to stąd wyjadę.
A ja tam byłam taką trochę ważniejszą osobą, ponieważ znałam język niemiecki, to ta nasza oberaufseherka sobie mnie upatrzyła jako taką jak gdyby starszą w tym obozie.
Miałam numer 61, bo w fabryce wszystkie żeśmy dostały poza numerami, które miałyśmy z Oświęcimia.
To później nam, później później się dowiedziałam, że mamy też, że zostałyśmy przekazane z Oświęcimia do Flossenburga.
I tam dostałyśmy znów nowe numery, to w fabryce wśród tych dwustu osób, każda z nas miała numer porządkowy, od jednego do dwustu.
I mój numer był 61 i jak oberaufseherka przychodziła do fabryki z psem to wtedy wrzeszczała od.. już jak tylko weszła „61, 61!!!”
Ja wiedziałam, że ja muszę się wstawić do niej no i byłam wtedy wypytywana co się dzieje, kto co mówi, czy wszyscy są zadowoleni, prawda.
Czy nic my nie potrzebujemy, czy wszystko mamy. Taka taki wywiad był zawsze ze mną, z panią oberaufseherką.
I wtedy jak mnie tak przesłuchiwano, to widziałam, że ona była mocno poddenerwowana, ale jakoś szczęśliwie się skończyło.
Widocznie front się przesuwał dość szybko na zachód i dano mi spokój, i zostałam i tak do końca zostałam.
IV: Czyli nie została pani ukarana?
CW: Nie, nie zostałam ukarana. A jeszcze ja.. było takie ciekawe wydarzenie, że chyba wcześniej nawet gdzieś na początku listopada uciekły dwie Rosjanki.
Miałyśmy na tej sali gdzie spałyśmy, okna były otwierane, także można było wieczorami tak gdzieś okno sobie otworzyć
i popatrzeć przez okno na kościół, bo tuż przy fabryce był kościół. I zawsze na wieży kościoła zegar wybijał godziny
i przez okno mogłyśmy sobie patrzeć na ten kościół, patrzeć na ludzi, którzy przychodzą do kościoła.
{hustet}
I dwie Rosjanki, młode Rosjanki skręciły z prześcieradeł, które miałyśmy na łóżkach taki długi sznur i po tym sznurze po prostu powiesiły na oknie.
Te inne Rosjanki im pomagały i spuściły się po tym sznurze na zewnątrz. Zwiały. Przez trzy dni szukano ich.
I te pozostałe Rosjanki, nas było sto Polek, 100 Rosjanek, 105 Polek było i 95 Rosjanek, Rosjanki przez trzy dni do momentu aż je odnaleziono, stały na baczność.
Nie mogły się położyć, nie dostały nic do jedzenia, to co było dla nich przeznaczone, oberaufseherka chciała nam dać, Polkom.
My żeśmy nie chciały wziąć, także to zostało. A one stały, nie wolno im było ani usiąść, ani się położyć, czekały.
Tak oberaufseherka powiedziała, że jak one się odnajdą, to one wtedy dopiero zostaną zwolnione. Czyli ta kara zostanie im wtedy darowana.
No i rzeczywiście, po trzech dniach je przyprowadzono. Jako karę to im ogolono głowy, obcięto im włosy po prostu do gołej ss..
zupełnie tak tak na zero, a przedtem miały włosy normalne, znaczy normalne niezupełnie.
Bo w Oświęcimiu jak nas przywożono, to wszystkim ścinano włosy. Więc miałyśmy włosy takie króciutkie. A im ogolono wtedy te włosy na zero.
Ale też specjalnie nie były w jakiś sposób tam ukarane, zostały z powrotem przywiezione i były do końca z nami. Ale to było wydarzenie.
To na terenie prawda tego naszego małego obozu, gdzie nic się nie działo poza pracą, to było wydarzenie jednak duże.
IV: Czy były kary, czy było karanie w obozie za jakieś przewinienie?
CW: Specjalnie nie było. To znaczy jeżeli przewinień nie było, no jeżeli się jakiś majster poskarżył, no to wtedy aufseherka odebrała kolację na przykład.
Czy kazała stać albo klęczeć tam przez kilka godzin. Ale to to rzadko to było. Raczej nie było.
IV: Czy była odczuwalna dyscyplina albo reżim w czasie pracy?
CW: Tak, tak. To znaczy cały ten zespół był jakoś tak zdyscyplinowany, że nie było powodów praktycznie do tego żeby żeby Niemcy byli niezadowoleni.
Nas było niewiele. no no tak.. Każda siadała przy swoim prawda na swoim stanowisku i zabierała się do pracy.
Więc z Niemcami nie można, z majstrami nie można było rozmawiać, między sobą też nie.
Bo nie siedziałyśmy tak blisko siebie żeby można było prawda prowadzić jakieś rozmowy. Nie było czasu na to. Trzeba było pracować. Tak to wyglądało.
IV: Czy ze strony aufseherek nie było żadnych szykan?
CW: Nie, nie. One nie.. one z nami nie rozmawiały, one siedziały razem z postami, bo postowie mieli przy tej sali gdzie my żeśmy mieszkały.
Były takie dwa jakby pokoiki odgrodzone kratką taką, także postowie się kontaktowali z nami tylko przez te okienka.
A aufseherki tam siedziały i wyglądały, po prostu co się dzieje na terenie tej naszej sali, czy nic złego się nie dzieje.
Czy my śpimy, czy prawda co innego robimy. Także nie interesowali się nami specjalnie.
IV: Czy odczuwało się strach albo obawę w czasie pracy?
CW: Nie. W czasie pracy nie. No muszę zobaczyć, czy nie przywiozłam tego ze sobą, bo tam zabrałam trochę właśnie tych wspomnień różnych,
tych innych jeszcze, które mi tam koledzy prawda przywozili. Bo ja też wybierałam sobie wspomnienia, te które Pani tłumaczyła.
I ja jeszcze miałam kilka takich mniej yyy czytelnych zostawiłam. Ale zabrałam je teraz, przywiozłam. Zawsze może coś się z tego tam wynajdzie.
To dam Pani później, Pani czy Jorgowi. A tamte wszystkie są przetłumaczone? Nie? Te, co Pani dostała do tłumaczenia? Tak?
IV: Jeszcze wracając może, pani wspomniała, że z tego powodu że znała pani niemiecki..
CW: Tak.
IV: ...była pani dosyć ważną osobą. Jakie stosunki miała pani stosunki z innymi dziewczynami?
CW: Dziewczynami? Normalne. Ponieważ tylko dwie znałyśmy język niemiecki wśród tych dwustu praktycznie,
jedna Włoszka jeszcze trochę mówiła po niemiecku, a tak to nikt nie znał języka. Znaczy znał...
Może tam parę słów to tak pobieżnie, to to wielu ludzi zna, ale to nie na tyle, żeby można było prawda rozmawiać.
Więc ta lekarka, która się zupełnie normalnie posługiwała jezykiem niemieckim no i ja, która mówiłam względnie swobodnie.
Dziewczyny zupełnie normalnie się do nas odnosiły. No jeżeli coś potrzebowały, prawda, źle się czuły, czy chore były,
to przychodziły do mnie i ja później od oberki prosiłam, żeby dała czy jakiś lek, czy ewentualnie żeby kogoś zostawiła,
żeby nie musiały iść do pracy, prawda, bo boli go żołądek, czy coś się coś tam z nim złego z nim dzieje. W ten sposób.
A oberka na ogół się zgadzała. Mimo że była bardzo taka niesympatyczna, ale wydaje mi się, że miała jakąś słabość do mnie.
Wszystkie się jej strasznie bały, a ja się jej nie bałam, i ja jak z nią rozmawiałam, to jej patrzyłam prosto w oczy.
I ona mi kiedyś powiedziała, że ja mam oczy „stechend”, kłujące.
IV: Czyli odczuwała w jakiś sposób wobec pani pewnego rodzaju respekt?
CW: Widocznie tak, widocznie, czuła być może, że moje oczy mówiły jej wtedy, że ja gdybym mogła, to ja bym ciebie zabiła na pewno.
{lacht}
No za to wszystko wtedy człowiek miał taki stosunek do nich.
IV: W takim momencie jaki stosunek miała pani do Niemców, jakie były odczucia? Nienawiści?
CW: Złości, nienawiści, do ss-manów na pewno do niem... Pełne nienawiści byłyśmy wszystkie.
A do tych innych Niemców no, do tych, którzy byli w SS, to na pewno żeśmy ich nie kochali, ale tych wszystkich innych, to żeśmy im współczuli,
bo oni też byli w zasadzie gnębienim może nie w takim stopniu jak te wszystkie inne narody, ale oni też byli jednak bardzo biedni.
Też musieli pracować, mieli ograniczenia, nie mogli wszystkiego kupić. Żywność była na kartki tak jak i u nas. Tak to wtedy wyglądało.
Zresztą teraz po latach to trudno jest zanalizować jak to było. Inaczej prawda pewne rzeczy odczuwa człowiek młody, który ma lat 20 czy 22, a inaczej teraz patrzy się już na te rzeczy.
IV: Kwestia narodowości: Czy nawiązywała pani kontakty z więźniami innych narodowości i w jaki sposób?
CW: Z tym było trochę trudno, dlatego że Rosjanki poza swoim językiem to nie znały żadnego innego.
U nas były takie niektóre więźniarki, które znały dobrze język rosyjski. No więc te, które znały rosyjski, to mogły z nimi rozmawiać.
My żeśmy nieraz sobie urządzały, na przykład jak było nas więcej, tych które nie spały,
no była to niedziela na przykład, dzień był wolny od pracy, bo w niedzielę się nie pracowało,
to żeśmy nieraz z Rosjankami siedziały na terenie prawda tego naszego tej naszej sali i żeśmy razem śpiewały piosenki rosyjskie.
Rosjanki bardzo ładnie śpiewały, więc one coś tam nuciły, a my żeśmy im wtórowały, żeśmy razem śpiewały.
Albo Polki śpiewały jakieś znane wtedy przeboje, które wtedy były, tam w grupkach siedziałyśmy.
I żeśmy sobie nuciły albo opowiadałyśmy sobie różne rzeczy. I to takie raczej było dobre współżycie towarzyskie z nimi.
Ale jakiś tam politycznych rzeczy, na ten temat w ogóle nie było mowy. My nie byłyśmy wtedy polityczne w ogóle.
W ogóle nikt się nie zajmował polityką. Tyle nas interesowało, żeby się wojna jak najszybciej skończyła.
Żebyśmy mogły wrócić do siebie, żeby nic złego się nie stało, żeby te rodziny nasze które zostały, żeby przeżyły.
Bo przecież porozdzielano nas z rodzinami. Każdy zostawił czy rodziców, czy starsze panie które były z nami, bo było parę starszych kobiet z nami,
pozostawiły dzieci, mężów, i też zostały zabrane prawda razem z nami. I były z nami.
Były takie dwie panie z Łodzi, to jedna miała chyba pięćdziesiąt parę lat, druga miała czterdzieści parę lat. I one bardzo przeżywały rozstanie z rodziną.
No my młode to jakoś tak mniej. Ja bym powiedziała, że że młodość to inaczej odczuwa to rozstanie z rodziną.
Bo chyba pani zgodzi się ze mną, nie.. że jak się jest młodym, to człowiek wyjeżdża i wie że zostawił tam mamę, prawda, i rodzinę,
ale nic złego się nie będzie działo. To się tak mówi. I to tak było. Teraz to inaczej patrzy się na te rzeczy jak człowiek jest stary.
IV: Czyli te stosunki między grupami narodowościowymi były dobre?
CW: Dobre. Raczej były dobre.
IV: Czy były jakieś objawy solidarności między więźniami, czy można było sobie pomagać? Czy nie było takiej potrzeby?
CW: No nie było potrzeby, jeżeli któraś się źle czuła, czy coś się prawda z nią działo, no to wtedy przychodziła, szło się do oberaufseherki i się prosiło o to czy tamto.
Ale tak to nie było potrzeby. No jedzenia więcej nie było, każdy dostawał swój przydział, dzielić się nie było czym.
Żadnych paczek żeśmy nie dostawały, także nie było potrzeby.
No nie było możliwości, żeby w jakiś sposób czy coś organizować, jakieś jakieś grupy oporu czy coś takiego. Zbyt małą społecznością żeśmy były.
No było nas 200 w zasadzie i to dwie zupełnie obce sobie narodowości prawda, Rosjanki i Polki.
Jak one tak stały wtedy kiedy te dwie uciekły, to myśmy im bardzo współczuły. No była..
Oznaką solidarności było to, że nie wzięłyśmy ich prawda pożywienia, tego co one tam dostawały na śniadanie, obiad i kolację.
że przecież mogłyśmy to za nie zjeść, ale myśmy tego nie ruszyły. Myśmy tego nie wzięły, tylko to zostało.
To był taki, powiedziałabym objaw solidarności z nimi.
Proszę Pani..no no..wyglądało względnie normalnie. No znacznie lepiej i i niż to było w Oświęcimiu. Mówiłam, że w Oświęcimiu życie było potworne.
To nie były warunki, w których człowiek może żyć. A tutaj jak żeśmy przyjechały, to byłyśmy szczęśliwe, że nareszcie każdy ma własną koję,
że dostaje to pożywienie względnie czyste, na na czystym talerzu. Smaczne?
Nikt się nie zastanawiał nad tym, bo nie było tego dużo, więc to co nam dano, to szybko prawda żeśmy zjadały.
No chodziłyśmy raczej niedożywione, raczej głodne. Ale możliwości, żeby coś kupić czy coś dostać od kogoś, nie było żadnych.
Po prostu to co było musiało nam wystarczyć. Efekt był taki, że jak wyszłam z tego obozu, to ważyłam niecałe 30 kg.
A te wszystkie inne dziewczyny to samo. Po prostu człowiek z własnych zasobów korzystał. Chudło się z tego, co się miało na sobie. Tak to wyglądało.
IV: Jakie uczucie towarzyszyło pani w ciągu pobytu w obozie: złość, nienawiść, strach, obawa?
CW: Proszę Pani.. Raczej gniew i złość. I w pewnym sensie powiedziałabym nienawiść do ludzi, którzy że mimo że mieli własny kraj, to poszli i zabrali innym.
Człowiek był zły, że że nie może żyć prawda w normalnych czasach, że ta wojna wybuchła. Strach, no strach też był.
Bo nie wiadomo było, jak to się wszystko skończy, prawda, czy czy po wojnie człowiek zdoła wrócić do tego, co było.
Bo wiadomo już było, ze domy nasze są zniszczone. że Warszawa była całkowicie rozbita, że nie mamy domów.
No więc człowiek się bał, co z.. jak będzie jak się po prostu.. jak wróci, co będzie robił, gdzie będzie mieszkał.
Nie wiedział nic o rodzinie. Czy rodzice żyją. Brat został też zabrany z kolei do Oświęcimia a z Oświęcimia później do obozu na zachodzie, do Natzweiler.
Także też nie wiedziałam, co się z nim dzieje. to to..no trudne to były czasy. Ciągła obawa, ciągły strach, ciągły smutek, zniechęcenie, że to wszystko trwa, że ta wojna się nie kończy.
Tak jak patrzę dzisiaj z perspektywy lat, to człowiek żył nadzieją, że jednak przyjdzie taki moment, że będziemy wolne, że to wszystko się prawda w jakiś sposób ułoży.
IV: Czy było w czasie pobytu w obozie w Plauen jakieś wrażenie, przeżycie, o którym pani nigdy nie zapomni? Jakieś straszne przeżycie?
CW: To sam moment.. ostatnio już bombardowania fabryki. Proszę Pani siedziałyśmy w schronie, był potworny nalot.
I raptem patrzymy jak w tym schronie na dole tam w fabryce, w rogu robi się dziura, i ta dziura się robi coraz większa coraz większa.
W pewnym momencie ściana pada a my siedzimy w kojcu takim zamknięte, no i zaczyna się palić wszystko.
W około nas ogień, no więc zaczynamy uciekać przez ten pożar, przez ten ogień.
Złapałam się wtedy pamiętam za twarz, zakryłam sobie oczy i usta i tak wskoczyłam przez ten ogień. Te inne wszystkie więźniarki za mną.
Wyskoczyłyśmy na podwórko, a cała fabryka w ogniu. To tego nie zapomnę nigdy. Do dzisiejszego dnia.
I na tym podwórku raptem się znalazło dwóch postów, zaczęli nas zbierać, jak żeśmy wyskakiwały z tego ognia, to zaczęli nas zbierać.
Później wyprowadzili nas na ulicę i na ulicy nas w taką grupkę wszystkie zebrały. I żeśmy.. wyprowadzili nas do lasu.
Kawałeczek za od fabryki niedaleko był las, tam nas wyprowadzili do tego lasu. A nalot był w nocy, gdzieś o godz. 23, 24-ej, gdzieś tak.
I do rana żeśmy tam przesiedzieli. W międzyczasie pożar tam gaszono tej fabryki. I rano nas przyprowadzili.
I znów nas wprowadzili do piwnicy właśnie do tego kojca już tam trochę odgrodzili w innym miejscu. Także był taki kojec w drugim miejscu, w drugim rogu zadrutowany i tam nas wsadzono.
No i tam ile żeśmy były? Chyba dwa dni w sumie. Tam żeśmy siedziały, spały, w ogóle nie można było stamtąd wychodzić,
tyle co do toalety to szedł post i po dwie, trzy dziewczyny mogły wyjść. Same nie można samemu nie można było wychodzić. I po dwóch dniach...
Aha jeszcze w ciągu właśnie tego, w ciągu dnia przywożono nam obiad i żeśmy wychodziły grupkami takimi po pięć.
Był ustawiony na zewnątrz fabryki, fabryka była osmolona, częściowo od od.. chyba drugie piętro było rozburzone w trakcie tego pożaru.
Pełno było na na podwórku cegieł i ustawiono stół i tam na tym stole właśnie dla tych grupek, które wychodziły z tego kojca po pięć.
Dostawałyśmy obiad, dostawałyśmy zupę, którą przywożono w takich tych wojskowych kubełkach.
I wtedy ja i jeszcze cztery dziewczyny postanowiłyśmy, że nie będziemy siedzieć w tym kojcu, że uciekniemy.
No i następnego dnia jak żeśmy szły na obiad powiedziałyśmy, bo stały dwie więźniarki, które liczyły te pięć które wychodziło, były liczone, że pięć musi wrócić.
No więc ja powiedziałam do jednych: mówię słuchajcie: nas wyjdzie pięć, czy siedem nas wyjdzie, ale wy nas nie liczcie, bo my nie wrócimy.
I rzeczywiście, wyszłyśmy na ten obiad, one nas nie policzyły, potem jak żeśmy z obiadu wracały to nie poszłyśmy do tego kojca, tylko poszłyśmy dalej do piwnic.
Tam w tych piwnicach stały wózki, na których były bele bawełny, jeszcze nie zużyte przez tą przędzalnię.
Żeśmy się ukryły w tych belach bawełny, żeśmy tam właziły..wlazły, w najdalszym kącie tej całej piwnicy, tego podziemia, tej piwnicy.
No i żeśmy przesiedziały. Wieczorem nas oberaufseherka szukała z psem. Słyszałyśmy jak pies szczeka, ale nie doszła do nas po prostu.
Szukała nas bliżej wyjścia, a tak daleko nie doszła. I później jak to wszystko ucichło wieczorem, słyszymy cisza, nikogo nie ma.
A ona zabrała tego dnia kiedy my żeśmy uciekły, to ona po południu zabrała tą resztę grupy całej i wyprowadziła z tej fabryki i poszły na ten todesmarsch.
Czyli poszły w kierunku południowym, w kierunku Czechosłowacji, bo tu się zbliżał front, więc nie było sensu żeby prawdopodobnie żeby one tutaj dłużej siedziały.
A myśmy zostały w tej piwnicy. Wylazłyśmy z tej piwnicy wieczorem, chyba dziesiąta była, bo nie wiedziałyśmy, prawda nie miałyśmy zegarków.
Tylko zobaczyłyśmy że jest ciemno zupełnie i wylazłyśmy na podwórko, była głucha cisza. Nie ma nikogo, brama zamknięta.
Oparkaniona była cała fabryka, był parkan. Jak się wydostać stąd. Znalazłyśmy tam jakieś deski, żeśmy sobie ustawiły taką równię pochyłą.
Oparłyśmy te deski o parkan i po tych deskach żeśmy wyskoczyły na zewnątrz, na ulicę. No i co dalej robić?
Poszłyśmy do lasu, i w tym lesie żeśmy siedziały chyba też ze dwa dni. W międzyczasie, tam w trakcie jak żeśmy siedziały w tym lesie.
To nas tam odkryła Niemka, zabrała nas, pięć nas było, zabrała nas do siebie. Dała nam jeść, bo byłyśmy głodne. I i.. Jak żeśmy tam..
Później ona nas zaprowadziła do stodoły i w tej stodole żeśmy były chyba dzień albo półtora i przyszli Amerykanie i nas oswobodzili.
I tak to wyglądało, to tego nie zapomnę, tej ucieczki z tej płonącej fabryki. To do dzisiaj nie zapomnę.
A z obozu samego, z tego pobytu w Plauen, to tam były takie momenty tak jak mówię: no ucieczka tych dwóch ruskich dziewczyn, potem ta sprawa z tą gazetą.
Potem pamiętam Boże Narodzenie. Siedziałyśmy, to nam Oberaufseherka jako w nagrodę jak gdyby za to żeśmy dobrze pracowały,
to przysłała taką beczkę ślimaków, takich marynowanych, francuskich, nie wiem skąd ona to zdobyła.
W każdym bądź razie cała ta beczka ślimaków została wniesiona tam do nas no i każdy kto chciał to mógł jeść te ślimaki tyle ile sobie życzył.
To były w takim ostrym musztardowym sosie. To był taki prezent na święta. Poza tym pozwoliła nam, dwie więźniarki poszły z nią razem do lasu,
nacięły trochę choiny, i zrobiły taki wieniec świąteczny i ktoś nie wiem skąd, może ona dała, tego już nie pamiętam,
świeczkę i w środek ten wieniec taki świąteczny, to była taki niby choinka nasza bożonarodzeniowa.
To wstawiłyśmy tą świeczkę prawda w ten wieniec i tak żeśmy śpiewały sobie kolędy w wigilię.
IV: Co pani czuła w tym czasie Bożego Narodzenia, bo to jest przecież święto rodzinne?
CW: Smutek. Smutek był. Trudno powiedzieć. Na pewno było nam wszystkim smutno, płakałyśmy. Tak to jest.
Ja pamiętam, jeszcze to był chyba nie wiem październik może był, bardzo mnie bolało ucho. No więc Aufseherka wzięła mnie i żeśmy poszły do lekarza.
I pamiętam że jak wyszłam z tego obozu na ulicę, szłyśmy obie, i ja zobaczyłam, że życie się toczy normalnie.
Że ludzie chodzą, tramwaje jeżdżą, że sklepy są otwarte. Tak mnie to jakoś wtedy mocno przygięło, że jak wróciłam od tego lekarza, to cały wieczór płakałam.
Nie mogłam się pogodzić z tym, że tam życie idzie normalnie, że ludzie normalnie żyją, a my siedzimy zamknięte. I tak nas oszukano.
Bo przecież powiedziano nam, że jedziemy do pracy. A nas zamknięto, jesteśmy odcięte od ludzi, nie wiemy co się dzieje.
Nie mogłam się z tym pogodzić wtedy. Ale powoli, powoli, jak to się mówi, czas leczy rany. Jakoś tak człowiek gdzieś tam prawda zakodował w sobie i tak zostało.
Tak to jest. Wiele można przeżyć.
IV: Jak wyglądały warunki sanitarne, czy były łazienki, czy była możliwość umycia się?
CW: No mówię, że była jedna taka wspólna taka taka, takie pomieszczenie no jak gdyby łazienka, można to tak nazwać,
i był taki metalowy jak jest na wsi dla pojenia krów, koni,
i były krany i z tych kranów brało się wodę prawda i można się było myć. Innego.. innych możliwości mycia nie było się. Tylko pod tymi kranami myło.
A warunki sanitarne: no była toaleta, była ubikacja, czysto było, była sprzątana. Także tą salę to żeśmy same sprzątały,
ta zmiana która nie szła do pracy, która była, no to sprzątała sama. Patrzyła czy te koje są prawda czy te koce są zasłane, czy nic tam gdzieś nie leży.
Były szczotki, była taka śmietniczka, dziewczyny zamiatały, same żeśmy utrzymywały porządek.
To nie mogę narzekać, w porównaniu z Oświęcimiem to w ogóle nie ma porównania. Oświęcim to był chyba najgorszy ze wszystkich obozów jakie były.
Tak słucham nieraz opowieści niektórych którzy byli w innych obozach, prawda, to Oświęcim był chyba najgorszy.
IV: Czy odbywały się apele?
CW: Tam u nas? Tylko wtedy jak oberaufseherka przychodziła. W Plauen trzeba było wstać, jak przychodziła w nocy to wszystkich którzy spali, budziła,
czy w dzień nawet jak te które wracały z nocnej zmiany szły spać. Ona przychodziła, no to był apel.
Wszystkie musiały wyłazić z łóżek, z tych koi i stawały rzędem tam koło stołu, gdzie był stół to właśnie w tym miejscu gdzie stół, to stawały i ona liczyła wszystkich.
Czy wszystkie są, czy kogoś nie brakuje i ja musiałam zdawać sprawozdanie, jeżeli ja akurat byłam, a jak nie to to ta lekarka, która mówiła po niemiecku i tak żeśmy się zmieniały.
Przeważnie zawsze była jedna z nas, albo ja byłam albo ona była, także zawsze miała kontakt z nami, zawsze mogła się porozumieć z nami.
I jak ona do nas coś miała to przekazywała przez nas, mówiła nam a ja musiałam przekazać to całej grupie.
Ale nie było, nie pamiętam, żeby były jakieś skargi na nas ze strony majstrów niemieckich. Raczej Niemcy byli zadowoleni z naszej pracy.
IV: Czyli to był jej kaprys, urządzanie apelu w nocy?
CW: Chyba można powiedzieć że tak, tak. Często przychodziła, i zawsze z psem. Frau Tomaske. Starsza była, myślę, że miała jakieś 50, 52 lata, gruba bardzo. Nieciekawy typ kobiety.
{reibt sich die Nase}
IV: Czy może pani sobie przypomnieć jeszcze jakieś zdarzenie z pobytu w obozie, jakieś tragiczne?
CW: {schüttelt den Kopf}
Nie, nic takiego się nie...tam było normalnie po prostu z dnia na dzień z dnia na dzień.
W Oświęcimiu pamiętam, jak jeszce byliśmy na tej Brzezince, jeszcze na samym początku, jakaś uciekła, jakaś więźniarka.
Wiem, że było jakieś poruszenie, ale to nie było nic takiego, że by nas dotknęło, bo ona uciekła nie z Brzezinki, tylko chyba z Oświęcimia.
Ale to taka wieść poszła w ogóle po całym obozie. Ale to wtedy jeszcze to to był początek tego całego odosobnienia.
Jeszcze byłam zielona w ogóle, nie mogłam się jakoś dopasować do tego wszystkiego, dostosować, to to..
Poza tym zatarły się już te wspomniena, to przecież ponad 60 lat po tym. To już takich detali to człowiek nie pamięta po prostu.
Nie zapomnę do końca życia tych szczurów, które chodziły w Oświęcimiu, to tysiące tego było. Przychodziła noc, to jeden za drugim, jeden za drugim i później z powrotem.
{schüttelt den Kopf}
To człowieka i teraz obrzydzenie bierze.
IV: Jeszcze może pytanie...(???) Czy organizacja obozu..?
CW: Proszę Pani, już można było wyczuć. No bo tak: nie było pracy, nie było dostaw materiałów. Niemki, te Aufseherki chodziły zdenerwowane.
Nie zawsze były, czasem którejś nie było, nie wiem dlaczego, bo przecież nie wiedziałyśmy dlaczego. Ale widać było takie jakieś podniecienie właśnie, że coś się złego dzieje.
Coś, coś jest nie tak. Sam fakt, że, że nie chodziłyśmy do pracy. że nie wiadomo było, co z nami zrobić, że nas zabierano do zasypywania tych bomb.
że te naloty były coraz częściej, że musiałyśmy schodzić prawda do tego schronu.
Jak zawsze był nalot w nocy, czy w dzień nawet, to od razu żeśmy musiały schodzić do schronu, który był w podziemiach fabryki.
Także widać było tak.. taką nerwową atmosferę, zdenerwowanie. To się czuło.
I dlatego myśmy właśnie tak pocieszały się, że że ta wojna się lada moment skończy, że lada moment będzie prawda inaczej. że wrócimy, że będzie lepiej, no.
Tak to wyglądało. Muszę odnaleźć te swoje wspomnienia napisane w siedemdziesiątych latach.
Jak odnajdę, to Pani to dam. To tam może coś więcej będzie ciekawszego.
IV: Może przejdziemy teraz do pytania o..(???)
CW: {reibt sich am Ohr und am Mund}
IV: (???)
CW: No tak, Niemka nas ukrywała. I potem, jak żeśmy tam u niej siedziały ze dwa dni, no nakarmiła nas.
Dała nam taką olbrzymią miskę ziemniaków i drugą twarogu. I to postawiła przed nami i żebyśmy to jadły.
Ale jedna z nas była taka starsza od nas koleżanka i mówiła: "słuchajcie, wy się tak nie objadajcie tak od razu, bo jesteście wygłodniałe, to się rozchorujecie.
Dostaniecie jakejś biegunki czy czegoś. Więc myśmy się starały nie jeść tego wszystkiego prawda tak od razu.
No i potem, jak już słyszałyśmy, że strzały są blisko, na że się zbliża ten front tam do nas, to żeśmy się wybrały od tej Niemki.
żeśmy poszły do miasta i stanęli.. stanęłyśmy sobie wszystkie na ulicy tej głównej, która prowadziła od dworca do naszej fabryki.
żeśmy tam się ustawiły na miejscu i patrzymy: jedzie kolumna czołgów amerykańskich i samochodów.
I na samochodach siedzą Amerykanie roz.. roz.. tacy roześmiani i zadowoleni. No tam zaczęłyśmy kiwać im i...
Potem jak to było. I chyba się zatrzymał samochód: i my po was przyjedziemy.