JM: ..w polsce.
CM: Ja, läuft.
IV: Datę urodzenia, kiedy ś.., kiedy się Pan urodził ah proszę?
JM: Urodziłem się 13tego Listopada 1926 roku w Warszawie.
IV: Ah ma Pan rodzeństwo?
Miał Pan rodzeństwo?
JM: Miałem rodzeństwo, ale nie mam, bo poumierali już, młodsi byli, ale um.., wcześniej zmarli.
IV: Proszę ah opowiedzieć troszkę może o swojej rodzinie przed wojną.
JM: Przed wojną to się dobrze pochodziło, bo tak ojciec pracował ambasadzie amerykańskej, tak że pensja nie była zła.
I jakoś tam tego pojeg.., w czasie wojny to zamkneli ambasadę, w czasie okupacjii i ah i ah i bez pracy był i ciężko było żyć.
IV: Ile Pan miał rodzeństwa?
JM: Miałem, nas jest trzy, dwoje, dwóch braci.
IV: Ah, i ah do wybuchu wojny, gdzie ah Pan mieszkał?
JM: Mieszkaliszmy to, to tak w kilku miejscach.
Dlatego, że, że to wtedy mieszkanie byłe też drogie, z ale adresów tego nie trzeba, tak?
IV: Ah, adresów nie trzeba, nie.
JM: Tak? Mhm {potwierdzając} w kilku miejscach mieszkali, wynajmowali mieszkanie, póżniej ojciec sobie ze ah taką plac mały kupił na targówku.., dzielnica taka, na, na Pradze jest.
Kupił i zaczeli budować taki domek mały, pokój z kuchnią.
No i skończyli, póżniej znowu szy.., ślub nasz był i tak, i tak to się zaczeło.
IV: Mhm {potwierdzając} kim z zawodu była Pana mama?
JM: Proszę?
IV: Kim z zawodu była ah Pana mama, czym się zajmowała?
JM: Zawodu?
Mama to była, pomagała, wujek był krawiec i mama pomagała wujkowi tam, tam ah pomagała przy krawiecwie.
A ojciec w ambasadzie pracował.
IV: Ah a bracia w jakim wieku byli?
JM: Bracia to byli, jeden był sześć lat ode mnie młodszy, drugi osiem chyba, prawda? Tak.
IV: Czyli ah dzieciństwo spędził ta.., ah Pan w Warszawie?
JM: Tak.
IV: Chodził Pan do szkoły?
JM: Chodziłem, ja do, chodziłem ten ah kończyłem podstawówkę, podstawówka, to kiedyś to powszechna się nazywała.
Ostatnią klasę i od razu zapisałem się do zawodowej szkoły metalowej i tam chodziłem do tej szkoły i właśnie z tej szkoły wychodziłem z warsztatu i to wtedy mnie ten
z, z łapanki aresztowali, wywieźli na Szucha i tam trzymali trochę i później pociąg i do Flossenburga.
IV: Ah czyli ah, ah Pan uczęszczał do szkoły zawodowej?
JM: Tak, tak.
IV: Ah i ah, jak doszło do aresztowania Pana?
Może sobie Pan przypomnić, jak doszło do aresztowania?
JM: No to poprostu tak te budy takie na samochodach były, zajechały, zamkneli ulicę i łapali ludzi i ściągnali.
Patrzeli jakie dokumenty i tego i ja miałem "Ausweis" taki, bo tak ah pracowałem dorywczu, tak jeszcze jako chłopak, ale ten "Ausweis" mu się nie podobał,
to już zaczą mówić, ale ja nie rozumiałem jego i tak, dwie do budy, do samochodu a, a ten "Ausweis" zabrali.
IV: Ah a może sobie Pan przypomnić który to był rok, kiedy Pana aresztowali?
JM: Bo ja wiem?
Wie Pani, trudno wiem to.
IV: Ah później jak Pana aresztowali, co się później z Panem wydarzyło?
JM: To później nas zawieźli do Flossenburga na, na ten, na ogólny taki blok, starsi i młodsi i później przywieźli..
IV: Może po malutku ah, jak wyglądał, może sobie Pan przypomnieć, jak wyglądał transport do ah Flossenburga?
Pan przed chwilką powiedział, że trafił Pan na ah Szucha ah..
JM: Tak.
IV: Na Szucha, co się znajduje na Szucha?
JM: No to tam było ten, i więzienie pod ziemiach było i, i ten i przetrzymywali osobe które tam aresztowane i póżniej stamtąd wywozili też.
IV: Jak Pan długo był tam ah w tym ah więzieniu, nie może sobie Pan przypomnieć?
JM: No rózne przesłuchania, rózne tego, bo tam mówiąc, że to "Ausweispass" jest fałszowany był, że tego, że tam, no przecież ja to dostałem z firmy
i tak Flossenburgu to przywiezli nas na ogólny blok taki, starsi, młodsi.
IV: Mhm {potwierdzając} ah transport do Flossenburga, czym Pan ah przyjechał?
JM: Pociągiem, pociągiem.
IV: Pociągiem?
JM: Tak.
IV: Mhm {potwierdzając} ile trwała podróż do Flossenburga?
JM: Wie Pani, że nie wiem, nie wiem, bo to było kilka dni było.
IV: Jakie byłe warunki, może sobie Pan przypomnie..
JM: Proszę?
IV: Jakie byłe warunki ah tam w tym..?
JM: No warunki to nie dobre no.
Ale później jeszcze gorsze byłe, bo później jak wieźli nas to z jednego obozu do drugiego, to pół kubełka kartofli surowych i, i wody ku.., kubełek.
Tak kto się dostał, to i się napił, a kto nie, to, to nie mógł.
IV: Czy ah w czasie transportu umierali więźniowie?
JM: Tak ha, tak umiera, bo to tak było, że jechaliśmy ah z Kamenza, chyba do Gross-Rosen, to w tym wagonie ruskie byli,
dużo ruskich siedziało, kilku Polaków, no, no i jeszcze od jacych innych narodowości.
I ruskie mówią, źe wołge {?} zaśpiewają i będziemy w Czechosłowacji uciekać, wagon otworzą.
No i ah to tak było, że tak było, ciemno lampy naftowe się paliły, środkiem to siedziely wartownicy i ten rusek jeden zaczą spiewać, drugi za złapał te polano drzewo takie,
bo tam piesem piecikiem było palone, machną tym drzewem a ta lampa spadła, zgasła i ci wartownicy się obudzili, bo jeszcze dwóch było, zaczeli strzelać po wagonie.
Później komandant przyjechał i, i też zatrzymał i nie puszczali nas aż do Gross-Rosen całą drogę.
IV: Czyli to był transport ah do Gross-Rosen z jakiego obozu?
JM: Proszę?
IV: Z jakiego obozu ah transport do Gross-Rosen?
JM: Z jakiego obozu?
IV: Tak.
JM: Z Kamenza, to było, tak, to było takie komando, tam było nie wiem ile osób, no pare set osób było.
IV: Mhm {potwierdzając} ah może wrócimy do transportu, do transportu do Flossenburga.
Ah, ah Pan przyjechał tutaj do Flossenburga..
JM: Tak.
IV: ..i jak Pan ah doszedł tutaj do obozu, to napewo ah więcej więżniów szło ah jakie było Pana pierwsze wrażenie tutaj, jak..?
JM: Ja dopiero, bo powiedzieli, że to dojedziemy do pracy do fabryki a dopi.., jak zobatrzyłem druty i kolczasa dopiero się zaorientowałem gdzie jestem.
IV: I co Pan myślał na ten temat?
JM: No nic, nic nie miałem do powiedzenia, bo przeciesz to..
IV: Co się później działo, jak Pan zobaczył..
JM: Później to na ogólnym bloku, wie Pani i tam ah byli starsi i młodsi i przywieźli tam Słowaków, partisantów Słowackich, ah z brodami z, z buty to z łyka mieli takie, z jednego drzewa wyd.. strugane.
I, i oni ah, jak oni przyszli to nas wzieli na młodosia, do bloku 19tego na, na, ah na ten Flossenburgu ah na ten, na blok młodych na młodocianych..
IV: Czyli Pan trafił na ten ah blok na młodocianych?
JM: Tak.
IV: Gdzie on się znajdował tutaj?
JM: No to tu przy, przy ten, przy chyba przy "Reichstubie".
Tu pracowaliśmy w tym, Messerschmitta w tych warszty.. zakładach.
IV: Może jeszcze wrócimy ah wrócimy, jak Pan ah przyjechał tutaj do obozu ah trafił do tego ah baraku ah do tego bloku nr. 19.
JM: Nie, to później już.
IV: Później mhm {potwierdzając} ah jaka była procedura?
I jak to się odbywało jak przybyliście tutaj do obozu?
JM: Jak się to odbywało to na, na..?
IV: Ah, czy ah, ah odbierano ah wam ah ubrania?
JM: Ah tak, ubrania tak, pasiaki wszyscy dostali.
IV: Jak to wszystko wyglądało?
JM: Tak, no normalnie składało się wszystko, ah nie z jednego obozu jak nie, tylko jak się ah z tego przychodziło do obozu, to już zabierali ubrania wszystko, dokumenty i wszystko tego i, i pasiaki.
A najgorzej to później własnie było na tym 19tym bloku, bo tam, tam rządzili "Zimmerdienści".
I tak i kiedyś pracowaliśmy w fabrycę, z kolegą przychodzimy, patrzę, później przychodziliśmy a ten, na naszym łószku ah nie ma koca
i śnieg tak przyprószone, szyba wybita, przy oknie spaliśmy i od, kolega miał koło mnie łószko, no i mówiłem: "No, jak teraz spać?"
Nie pójdziemy do blokowego, bo, bo raz nam odmówił jak bótów nie mieliśmy, bóty ukradli.
Też kazali we chować te, nie wolno chować tylko pod łóżko żeby kłaść.
Ale myśmy wyjeli to a znów z tej zmiany przyśliśmy.
Wyjeliśmy te, te buty, rano idziemy, patrzę, nie mamy bótów a to trzeba iść zima, trzeba iść do, do, do pracy.
Pośliśmy do blokowego to powiedział, no jak bótów nie znajdziecie to boso pójdziecie.
Ale tam k.. ah koledzy drucik [?} co byli razem znami na tym, tylko oni dłużej byli już, to dali nam takie stare, jeden był dłuszy, drugi krótszy
to rozerwany, to drewniaki i takie co było to się włożyło, żeby, żeby iść tylko do tej pracy.
No, poszliśmy a na drugi dzień to się poszło do magazynu i się wymieniło i już było.
IV: Ah wróćmy może do przybyća jeszcze do obozu.
Czy przychodził Pan przez a blok kwarantanny?
Czy przychodził Pan kwarantanny tutaj do Flossenburgu?
JM: Chyba tak, bo ja to nie, nie znałem się co to kwarantanna, ale, ale siedzieliśmy na bloku tak.
IV: Jak długo sobie Pan jej może przypomnić?
JM: Ta kwarantanna?
IV: Tak.
JM: Nie wiem, nie mam pojęcia, bo w Dachau to było trzy miesiące.
A tam nie wiem, nie wiem, nie wiem.
Nie mam pojęcia.
IV: Ah czy ah po przybyciu do obozu ah musiał Pan iść do łaźni?
Tutaj do Flossenburga?
JM: Jeszcze raz proszę, bo nie rozumniałem.
IV: Ah czy ah po przybyciu do Flossenburga tutaj do obozu ah czy Pan musiał iść do łaźni?
JM: Ah tak, tak.
IV: Jak to wyglądało?
JM: No w puszczali wodę.
Flossenburgu to tam, to wodę to puszczali jak do łaźni iść to raz gorąca, raz zimna była ta woda.
IV: Jak się Pan czuł w tym momencie jak Pan właśnie ah był ah w tej łaźni i puszczali raz zimną, raz ciepłą wod.., gorącą wodę?
JM: No to wszyscy krzyczeli, krzyczeli, to tam przy trochę przykręcili wodę, ale jak się szło do łazień to już na całą noc już.
Bo "Lausung" robili to jak tam gdzieś wsze znalazł to już od razu do łazień, zapisali numer i nad samą noc.
IV: I Pan też cos takiego przeżył?
JM: Tak.
IV: Ile razy?
JM: Może ze dwa, trzy razy może.
IV: Dwa, trzy razy.
JM: Tak.
IV: Jak to wyglądało właśnie to "Entlausung"?
JM: No to wie Pani doleli tem płynem jakim takim żerącym {?} pod pachami i ten, i ten smarowali takim płynem, z penslem tak zmarowali człowiek,
żeby te wszyska zobatrzczali, tak byłe wszy i tak, bo to taka masa ludzi to pchły i wszy to były i jednego łóżka do drugiego przychodziły.
IV: Ah, jak wyglądała sytuacja w bloków, w baraków? Ah..
JM: Proszę?
IV: ..ile osób, ile więźnów było w baraku?
Jak wyglądała sytuacja w baraków?
JM: No tego to wie Pani to tródno mi powiedzieć, bo ja nie liczyłem i nie wiem ile taka jaka ilość było.
Ale bym może powiem jak ten, jak te baty dostałem.
Bo przyśliśmy z fabryki, patrzymy gołe łóżka są, śnieg przyprószył, szyba wybita w oknie no i jak to się położyć w zimę?
Bez koca, bez niczego?
A kolega mówi, mówi: "Ja tu przechodziłem to na drugim rzędzie, jakieś łószka są puste, nikogo tam nie ma i kocami przekryte są."
No i ja mówie: "No to idziemy, weźniemi te koce, bo przyciesz musimy pod czym spać."
A te koce to wie Pani zawsze brakowało dlatego, że dodarli na oluce {?} to owilali się tak tu, żeby było cieplej, bo to były te drelichy takie pasiasne.
Zawsze brakowało tego, no i to wzieliśmy te koce, przykryliśmy się, śpimy i cieszymy się, że już mamy cieplej a to patrzę w nocy chodzi,
ja się obudziłem, patrzę ktoś ze świeczką chodzi tak koło prycz i patrzy i tam spacerał.
Nie wiem, co oni szukali, nie wiedziałem, później jak doszli do nas a to "Zimmerdienści", cztery takich dobrzy z budowanch byków,
złapali nas obóch i koledzy i dwie i do, do "Schreibera", czy blokowego nie pamiętam już i tam dopiero ah tam o jeden werdyk {?} tylko był, dwa set kasi {?} na zobu {?} to dwadzieścia pięć watów.
To dosty {?}, leli, to jeden trzymał tu nogami tak głowę a drugi lał.
I jeden trzeci liczył jeszcze.
Z tego stołka to się suneliśmy jak te, że już siły nie było, żeby się podnieść tylko na czwórka tak,
śliśmy do tego do tej naszej sypialni to jeszcze te "Zimmerdienści" ustawili się z jednej strony i z drugiej i jeszcze, jeszcze pod żebra pod kobjaku {?}.
Głowa nie głowa, bo żebra to, nie miał, w tedy żebra dwa, żebra pęknięty, głowa rozbita.
Później to się nawet nie chodziliśmy myć, bo, bo chodzili i szukali, bo nie, tyle ludzi to nie wiedzieli kto to był, to my nie, nie rozebraliśmy się w tej umywalni,
żeby nie poznali, bo jeszcze by dołożyli nam, bo później patrzyliśmy to oni w nocy przychodzili i chcieli jeszcze nam dołożyć jeszcze, jeszcze lania, bo jeszcze za mało było.
IV: Jak wyglądałe warónki ah sanitarny albo higieniczny na blok?
JM: Sanitarny?
IV: Czym sie było umyć? Była ubikacija?
JM: Ah, to było, było ten "Waschraum" tak, takie do mycia, to można było się rozbierać do pasa.
No i łaźnia była przeciesz też.
Ale mimo tego to wszy i pchły byłe bo, bo to masa ludzi.
EM: Jeszcze głowy ogolony {???}.
IV: Co Pan dostawał ah do ah jedzenia?
JM: Do jedzenia ah Flossenburgu to była ah przyważnie taka zupa, albo ah ta chlebowa to żadka, to nie chcieliśmy, nie lubiliśmy,
albo z takich ah taka gęsta masa, taka zielona z jakich liści buraków pewnie i pary kartofli tam przekrojonych tylko tak na, na pary cięści i to ale to się trochę zapchało.
No i, i ten, i później na młodocianym bloku jak byłem to jeszcze "Zulage" taką dodawali.
To była taka, taki dodatek dla młodoszanych to było też na ileś tam cięsci krojony bochenek chleba.
A te "Zimmerdienści" to jak mieli złość to na kogoś to rzucał do zupy wrzucił to pajtkę chleba, a to się tylko raz dziennie dostawało bo rano to taki jakiś..
I mówili ludzkie to wieli do czaj ah to taki z liści jakich pażony to już było.
IV: Ah, jak wyglądała codzienność w obozie, jak się zaczynał dzień w obozie?
Co Pan robił w całe ah przez cały dzień?
JM: W obozie?
IV: Mhm {potwierdzając} tutaj w obozie.
JM: Ah to myśmy pracowali do Messerschmitta to były za obozem byłe jeszcze drutym kolczasem i wierzyczki {?} były wartownikami i tamte byłe te hale.
I ja na jedenastej hali pracowałem to się tak pod góre szło.
Nie wiem gdzie ta góra się tu podziała a nie widziałem teraz.
IV: Ah..
JM: Jedenasty "Abteilung" to był.
IV: Ah czyli Pan pracował u Messerschmitta, jakie miał Pan zadanie, co Pan robił?
JM: Ja, ja miałem nitowanie z kolegą, my nitowali kadłuby przy samolotach.
IV: Czy były jakiś akty sabotażu?
Ah jak byli, był Pan?
JM: Nie, nawet na lotu nie było nie przypomniąco.
Ah n.., to lit.., "Licht aus" jak krzyknął, to było majster było takie był cywilni Niemiec ah to wychodził na zewnąć a nas zamykali a my do samolotu i spaliśmy,
bo to zewnątrz zamknięty były te baraki to często te naloty były tam ale nie, nie z bombardowaniali nie, nie, nie przypominam sobie.
A dobrego majster mieliśmy, Niemiec był taki, to z ah był żołnierem frontowym tam mówił ktoś, że ten, ale taki dobry człowiek, uczynny, on przynośił nam chleb z margaryną dwa razy w tygodniu.
IV: Ale, nie pamięta Pan jego nazwizka, jak się..
JM: Oh, nie, nie, nie nawet nie wiedzałem jak się nazywa, ale był taki, kiwał głową ah jak się coś żle zrobiło czy nitowało czy co, to przyszedł, kazał to
ah wy.., wywiercić z powrotem i pokazał jak, co wszystko tak że, taki ludzki czwowiek był.
IV: Ah przy przez innych..
JM: Nie bił, nie krzyczał, tylko łagodnie wszystko wytłumaczył.
IV: A czy inni naprzykład Kapo czy "Vorarbeiterzy" też byli tacy ludzcy, czy zdarzały się..?
JM: Oh nie wszyscy, był Oberkapo, to był taki ah taki ten na całą halę rządził na jeden na halę był, Oberkapo.
To ten to rzucał, miał taki do, brał taką do, do nitowania to taką babkę, tak się mówi takie myterator {?} z pięć kilo albo więcej ważyło, to jak rzucił najwięcej to rozpęndzał przy ubikacjii.
Bo tam przy tym to zbierali się ci co nie chcieli pracować, to, to tak ich rozpensał.
To cisną, z daleka rzucał tak w nich.
IV: Czy zdarzały się przypadki naprzykład, że ktoś specialnie uszkodził coś ah na fabrycę pod czas pracy i był podejrzany o sabotarz?
JM: Nie, to nie słyszałem wie Pani.
Nawet ah z piłki tej metalowej takie z tego brzeszczotu {?} to robiliśmy sobie takie nożyki, bo nie mieliśmy noże wcale.
Do chleba, chociasz nie było co kroić bardzo, ale ah lepiej smakowałe jak się ukroiło kromkę.
To, to zabierali to, zaglądali, rewidowali jak tego i zabierali te wszyskie ostre rzeczy takie.
IV: Jakie byłe stosunki ah między więźnami, między właśnie innymi więźnami, czy rozmawiał Pan ah z innymi więźnami, czy pomagaliście sobie nawzajem?
JM: Ah tak, wie Pani tam, nawet jak ześmy wtedy to ten te buty to nam i jeden większy, drugi mnjejszy, ale dali stare, bo, bo musieliśmy iść do fabryki a nie mieliśmy obuwia.
A buty zgineły, nowe bute były drewniaki ah to zima, mróz i iść boso.
IV: Jak zaczynał się dzień wogóle ah w obozie?
JM: No tak, rano się wstało, był ten, przynieśli ten, ten czaj, taki do picia, ale to mało kto pił, bo się pić, pić nie chciało, jak nie był co jeść {śmiejąc się}.
Człowiek, człowiek stał głodny, kład się głodny, tylko myślał o jedzeniu, taki jakiś umył {?} był zawsze odnięty, że za umietnały {?}, że myślał tylko jeden, żeby się raz najeść w życiu.
IV: I o tym też Pan myślał?
JM: Proszę?
IV: Żeby się raz najeść w rzyciu?
JM: Tak.
IV: O czym Pan jeszcze myślał w tym momencie?
JM: Z początku to się o rodzinie myślało, bo matka nie wiedziała nawet, czy ja żyjie czy nie.
I czy, czy zabili mnie, czy, czy wywieżli, czy co.
Dopiero się dowiedziała po wyzwoleniu, to napisałem, to przeciesz trzy strefy były, Amerikańską, Angielską i Francuską i dopiero jak usłyszały to dwa tygodnie siedzieli rodzice w okniej wyglądali tak na mnie.
IV: Czy możnabyło w obozie wymieniać naprzykład ah się ah, ah można było coś kupić, albo wymienić..?
JM: Ah no to, to, ja chyba nie wiem ile tam, hm, pare Marek jakiech dostałe te obozowe jakieś te marki były.
No to kupiłem, piwo można było kupić ah ten sól i jeszcze coś w torebkach ah tak to nic więcej chleba nie kupił, nic nie kupił,
A między sobą to tak wymieniali tam, przeży.., jak się wszedł do obozu to trzeba było, żeby mieć, żeby w czymś jeść to trzeba było i łyżke kupić.
I ten, i jakąś miseczkę czy menażkę to wszystko za pajtki chleba, bo to nic nie było, a byli tacy co wymnienali tą pajtkę chleba to na ile tam na czternastu, czy na osiemnastu była pajtka chleba,
no taka pajtka chleba na cały dzień, to było obiad, kolacja i śniadanie.
To, to za to wymieniali sobie no pół pajtki brał ah na ten, na brukiew wymieniał, wymienił na brukiew a później kupował ah li.., denuchaczke {?} taką taki pyłek do tego, palili to,
bo takie palacze byli, że nie mogli się obyć bez palenia.
Ja to nigdy w życiu nie paliłem, ale to mój kolega palił.
Wymienił jeszcze te pół, pół pajtki to dostał brukiew i to te brukiew później jeszcze na ten zamienił na, na tą niuchatszkę {?} do pal.., żeby miał zapalić co.
IV: Ah, czy byłe ah jakiś kary w obozie?
Czy ah byli więzniowie bici, za co byli bici?
JM: No, nie wiem, ja to miałem własnie wtedy za te koce to żebyśmy takie dostali lanie i jeszcze kopniaki.
Ja przez to, to i głowe i na uszy, na ucho nie słyszę jedno, słyszę, ale mało,
bo to nie popatrzy.., nie patrzyli gdzie kopać, tylko tak pod żebra, bo ten, bo my na czwurakach śliszmy tak to do, do sypialni.
IV: Ah, czy ah spotykał się Pan z przypadkami chorobę?
Czy inni więźnowie zachorowali na jakieś szczególne..?
JM: Oh chorowali, bo były takie te, zapomniałem jak to się nazywa takie też..?
EM: Typhus chyba był.
JM: Nie, nie ta, zapomniałem jak to się nazywa taka izba chorych.
No ale prętko tam wyżucali z tego.
IV: Krankenrevier?
JM: Tak, chyba tak.
IV: Jak długo był Pan tutaj do Flossenbürga?
Może sobie Pan przypomnić?
JM: No chyba, chyba w styczniu, we Flossenburgu to byłem, byłem w spół roku chyba.
Ja pamientam jeszcze, jak wiesiali, pracowali, nie którzy to pracowali przy, przy werembie {?} lasu ah kilku pracowało i chcieli u, zacieli uciekać.
I zrobili taką pokazówkę, na plac apelowym oświedlili reflektorami z kilku stron wszystkich więźnów zebrali, musieli powychodzić z baraku.
Patrzecz na to, bo to pokazówka taka była i wieszali tak na tych, tych więźnów powiesili wszystkich, chyba szejściu chyba było.
IV: Ah a skąd oni byli?
Ci więźnowie..?
JM: Nie wiem.
IV: Za co zostali powieszali?
JM: No to za tą ucieczkę właśnie.
Bo oni zapracowali na takich po za terenem ah w tym obozu.
IV: Czy więźnowi między sobą rozmawiali naprzykład o takim wydarzeniu, że ah tych więźniów powieszono?
JM: No tak, rozmawiali wszyscy, oh jeden drugiemu powiedział.
IV: Czy więźnowi między sobą znali się z imienia, ah czy?
JM: No, nie to najbliści tylko znali się.
Jak ja z, o, koło tego kolegi spałem to, to znaliśmy się po imieniu i pracowaliśmy się razem.
IV: Ah.
JM: Nie jedne to koncerty takie urządali, kto jakiś był muzykalny i naczymś grał, to mógł się zapisać i taka altanka była pod ah pod ah półciennym takim dachem.
I tam muzyka, piosenki różne, różne te ah je, piosenki dziwne, ale mówi, nie śpiewali tylko po prostu muzyka nagrane była.
IV: Czy ah stykał się Pan ah ze śmiercią albo z umierającymi tutaj w obozie?
JM: Oh te śmiercią to tak, to nie raz się spotkałem.
Raz to, to było tak to, to było w tym ah tym Kamenzu, ah tam było chyba z pięćset osób to w tej komadzie {?} to tak codzień to mniej było tych ludzi.
Ah to tak jasna nawet apel był to był na korytażu był nie było nadwożu, bo tam za mały teren piekarnia była kiedyś duża, to zrobili pózniej właśnie ten obóz taki mały
i ten i z i stałem tak pierwszym rzędzie a drugi a drugi, trzeci, czwarty później dalej za mną jeszcze.
A jeszcze jeden spóźnił się i wziął mnie popchną mnie tak no i ja cofnełem się o jeden rząd.
A żeby mnie nie, cofną się to akurat to już, bo liczyli później do iluś tam i, i brali akurat, i akurat w tym miejscu wypadło co ja bym byłem.
Później ten zginał co by mnie popchną drugi noc.
IV: Czy Pan miał jakiś kontakt z SS-mannami?
JM: Proszę?
IV: Czy Pan miał jakiś kontakt z SS-mannami?
JM: Nie, nie to, to tylko raz, jeden co ten, wychodziliśmy, bo, bo z obozowego tego na teren ten fabriczny, też ogrodzony ah ten i tam te haly byłe fabriczne.
I wziął, machną ręką, bo ja nie zdążyłem ciapki od, od tego, bo miałem wiąz.., nawiązaną taką czapkę.
I tak machną tą tyczką i ta tyczka mu się nadłamana, ja, zaczą krzyczeć na mnie {śmiejąc się}, bo nie zdążyłem czapki zdjąć, jak się wychodziło, to trzeba zdjąć było przed S-mannem.
W ogóle S-mann jak szedł to trzeba było zdjąć czapkę.
IV: Ah jak Pan był tutaj w obozie we Flossenburgu, ah jakie Pan miał uczucie, uczucia ah co Pan udawało powiedzmy ah siły przedtrwać obóz?
Myślał Pan,..
JM: Proszę, proszę?
IV: ..że Pan przeżyje ten obóz?
JM: Nie, wie Pani, a nie, wogule nie myślałem, bo tylko się o jedzeniu myślało.
Bo człowiek jak, jak, jak zwieże no, że się nie myślił otęmpiały taki rozum był, że tylko myślił, żeby raz w rzyciu się najeść.
Bo to co dzień głód i głód i głód, kładł się spać głodny, wstawał głodny, to o niczym się nie myślało.
Z początku to myślałem o rodzinach, później to i o rodzine się zapomniało, bo już człowiek o jedzeniu tylko myślał.
To jeszcze raz, jeszcze ten Niemiec raz ratował jak, dwa razy w tygodniu nam przynosił takie pajtki, to nas trzech u niego pracowało to wszystkim po kanapce to z margaryną, ale, ale kawałek chleba już było.
Bo to wyskubane wszędzie, no Francuzi to i mlecz jedli i trawe jedli i wszystko co się dało.
IV: Jak długo Pan ah był Pan tutej we Flossenburgu?
JM: Proszę?
IV: Jak długo Pan był tutaj w obozie we Flossenburgu?
JM: No wie Pani, trudno mi powiedzic, bo to czwowiek ani kalendarza nie miał, ani nie liczył a nic to.
IV: Później został Pan przewieziony do ah obozu Kamenz?
JM: Kamenz, tak, to komando było takie.
I tam do tej piekarni właśnie.
IV: Mhm {potwierdzając} a Pan pracował w piekarni?
JM: Nie, nie to nie piekarni, to z tamtąd chodziliśmy do miasta Kamenz i tam do zaborów {?} samolotowych ślifowaliśmy na szlefierni te zabory {?}.
A później z tamtąd to już, nie wiem ile to trwało, bo właśnie do Gross-Rosen nas przewieśli.
To jest, najdłuszsza podróż była i, i głodowa strasznie, bo to ani pić ani jeść nic nie było, tylko raz na tydzień nam rzucił, wogule nas, dla tego, że chcieli uciekać,
to nie chcieli wypuszczać, nawet załatfić się nie można było, żeby wyjść, wyjść z wagonu.
Innych wagonów pószczali a z tego naszego nie.
IV: Ah jak został Pan wyzwolony, gdzie Pan został wyzwolony?
JM: Amerikanie wyzwolili nas.
IV: Gdzie?
JM: To, to w Dachau a to już było tak a to się w ciągu kilka dni tak raz, raz słyszymi strzały, już blisko tak mówimy: "Oh już idzie wyzwolenie."
Blokowy kazał wszystko poze.., powyrzucać, silniky wszystko potem, bo to baraki te drewniane takie z tej płyty paździerowej {?} to,
żeby pod tego, żeby ten odłamek nie przyleciał, bo to, bo to strzałe blisko było słychać.
Później z rano słyszymy, że się znowu ci uciekło, znowu się odparli odejść Amerikanią się cofneli i z nowu czekaliśmy, pare dni tak było, trwało.
A później jak weszli to już jednego dnia w kroczyli to, murzyni, to murzyni pierwsze Armi i Polacy mieli tamtą, było dużo.
IV: Czyli Pan ah z obozu w Gross-Rosen trafił transportem później do..
JM: Do Dachau, tak, tak.
IV: Ah transport obywa, odbywał się pociągiem?
JM: Ah tak, tam wszystko pociągami szło.
IV: Ah Pan..
JM: No, bo to było daleko, wie Pani było, to jechaliśmy pare dni.
IV: Ah po przybytu do Dachau, Pan sobie nie przypomina, kiedy to było, ah kiedy Pan dojechał do Dachau?
JM: Ah w Dachau byłem..
IV: Jak dlugo Pan był..
JM: Na kwarantannie byłem tam trzy miesiące chyba.
Dachau, trzy miesiący byłem na kwarantannie, to osbny blok, wie Pani, taki ogrodzony z tych co przywieźli świeżych to odzielnie, nie pószczali na inne bloki.
IV: Ah proszę może opowiedzieć już ah zakączymy ten okres wojenny, ah kiedy wrócił Pan do Polski?
JM: Do Polski?
IV: Po wyzwoleniu?
JM: To ja w grudniu wróciłem.
IV: W grudniu którego roku?
JM: 5tego, po, po wojnie.
IV: 45.
JM: To po wyzwoleniu, po wyzwoleniu w grudniu wróciłem.
No bo tak później zi.., bliżej koło tego, wzieli nas z obozu, jak wyzwolili to pare dni tak było, to było badania, zastrzyki, wszystko.
Amerykanie robili, samochode się poustawali, tak się przechodziło od jednego do drugiego i robili zastrzyki takie zmacające.
Ale to dużo ludzie umierało, bo to zrobili, dobre, dobre życie było, ta kuchnia wojskowa taka, to i śmietana była a słodka taka i kondensanach pódełkach
i makaraon z konserwami i to jak to nie mógł się potrzymać, to żołądek nie wytrzymywał tam, bo to wygłodzony, zkurczony.
IV: Czy pozostały ah w Panu ah te właśnie przeżycia obozowe ah w dalszym życiu?
Czy te przeżycia obozowe które Pan ah właśnie przeżył, czy one zarzutowałe ah na Pana życie, miały pływ na Pana życie?
EM: Żołądek.
JM: To tak, wie Pani to, ja z początku to chciałem ah jechać, jechać do, do tego, czy to Angli, czy do Stanów,
ale kolega tak mie odradził, mówił: "Nie jedź", mówi, bo, bo mówi "rodzina czeka a nic nie wiedzą o tobie a ty, ty chcesz jechać."
No ale, a jeden właśnie pojechał i dobrze, dobrze wygrał na tym.
EM: Chyba Pani nie o to pytała.
Że żołądek chorujesz całe życie.
JM: No ja na żołądek to miałem obrzodzenia {?} u nas nic nie miałem i, i ten ah zapalenia tej bonej ślusowej żołądka to się..
IV: Czy ah przeżycia obozowe odbiłe się na Pana psychice?
JM: No na pewno ale to wie Pani przez tyle lat, to już, to już je człowiek już zapomina wszystkiego.
Ale bo nas wzieli z tam, z tamtąd wzieli do Freimannu ah z obozu i to było jakie miasto blisko zapomniałem.
Ja mówiłem, nie pamientasz?
Takie dłuże miasto było koło tego Freimannu, Mün.., oh München, do München {???}, przy München.
Później nas do Wildflecken wzieli, przywieźli, to sami Polacy tam byli.
IV: Co Pan robił w tym Wildflecken?
JM: Nic tam nie robiliśmy, bo to już po wyzwoleniu było, nic, siedziliśmy tylko, czakaliśmy, albo do Polski albo za granicy gdzieś jechać.
IV: Po powrocie do kraju, ah co Pan ah później robił?
Czy Pan ah uczył się dalej, czy ah poszedł dalej pracować?
JM: Tak poszłem, poszłem, to kursy samochodowy zkączyłem, to do, do szkoły zawodową, później chodziłem do Technikum samochodowego i kreśleń techniczy zkączyłem też.
Nie pracowałem, bo poszłem jako mechanik, ślusarz mechanik pracowałem później, że więcej zarobić.
IV: Ah czy Pan ah angażuję się w jakiś związkach ah bojowników, czy związkach byłych więźniów?
JM: Proszę?
IV: Czy Pan jest członkiem jakiegoś związków byłych więźniów?
JM: Ah tak, to związku, no mam nawet legitimacje, pokażę.
Oh proszę bardzo.
Nie słychać?
Mhm {potwierdzając} och, a tu Dachau mam.
IV: Czy po powrocie do kraju..?
JM: I kombatantem jestem.
Co?
Dobrze.
IV: Ah, czy po powrocie do ah kraju ah opowiadał Pan o swoich przeżyciach ah rodzinnie obozowych?
JM: No rodzinie, rodzinie tak, rodzina to wiedziała.
EM: Nie tylko rodzinie, {???} opowiadał.
JM: Bo zkączyłem, później ojciec zaczął pracować w ambasadzie z powrotem.
Przyśli tak wezwania dostał, żebyś przyjść do pracy, był dobrym pracownikiem.
IV: Co dla Pana był najgorszym jakimś takim może ah wspomieniem albo ah, ah przeżyciem ah w obozie we Flossenburgu?
JM: No to właśnie największe to z tym, z tymi "Zimmerdienstami", te kopńaki, te lanie to największe przeżycie dla mnie było.
IV: Czy na koniec chciałby Pan jeszcze powiedzieć coś od siebe, ah o osobie czy o obozie?
JM: Ah zaraz, zaraz, bo nie bardzo.
IV: Ah może Pan chce ogólnie może coś opowiedzieć o sobie, kim, jak się Pan czuje teraz na przykład przyjeżdziając do Flossenburga?
Ah Pan pierwszy raz jest tutaj ah po wojnie we Flossenburgu?
JM: Nie, nie byłem, nie byłem, nie, to pierwszy raz dopiero.
IV: Pierwszy raz.
JM: Pierwszy raz, tak, wie Pani, mnie to właśnie to dziwiło, że tego, że chociasz jednego baraku żeby zostawić można było.
A to wszystko nic nie ma, wszystko albo nowe albo wcale nie ma.
Tylko te krematorum je te, które widziałem.
IV: Pan oglądał wczoraj właśnie ah teren ah tego pomnika pamięci.
Jakie Pan, dla Pana, na Pan zrobiło wrażenie?
JM: No wrażenie, przypomnienie, wie Pani to wszystko, że, że takie przeżycia były.
IV: Co Pan czuł w tym momencie, jak Pan..?
JM: I to tych nie, nie w ogóle jak siedzieliśmy tam w obozie to człowiek myślał, nie myślał o, że przeżyjesz, bo Pani to nie było nadzieji w ogóle nie było na przeżycie.
A póżniej to się zaciera tak stopniowo prawda.
Człowiek się starzeje.
Teraz już mamy pięcioro prawnóków.
IV: Czy ah chciałby Pan skierować może jakiś apel do młodzieży, czy do młodego pokolenia ah, ah uwzględniając właśnie Pana przeżycia wojenne?
JM: Ah córka to mówiła, że książke napisać {śmiejąc się}, ale ja człowiek nie ma głowę do tego.
Nie te lata, mój kolega napisał ten, ten Mamsa co mówiłem, to taki rękopis taki był, nie zdążył nawet go przeczytać, bo on tak umarł, raka dostał na pócu i..
Było tu by co napisy.., opisywać.
IV: Pani Jerze, dziękuję Panu za ah tą rozmowę.
Dziękuję.
JM: Dziękuję.
CM: Okay.