IV: Nie, nie, nie do kamery się patrzyć.
CM: Ja, ja, ja.
IV: Ah, heute ist der 20. Juli, ah ich werde ein Interview führen mit Herrn Żukowski, Leszek Żukowski aus Polen.
Er ist am 11. Februar 1929 geboren.
Ah er war KZ-Häftling in Flossenbürg und er hat den Todesmarsch nach Dachau überlebt und wurde in Dachau von der amerikanischen Armee befreit.
Panie Leszku, ah proszę następnie opowiedzieć o ah swojej ah rodzinie ah, skąd Pan pochodzi, o swoich rodzicach ah rodzeństwie ah o ah zawodzie rodziców.
LZ: Ha, zaczynam od tego, że wielkim błędem jest to, że nigdy się nie starałem dowiedzić o przeszłości rodziców.
Ah mój tata był ah kierownikiem młyna {?} w Kutnie a mama była nauczycielką.
Ah miałem siostrę starszą o cztery lata.
IV: Ah gdzie ah Państwo mieszkali ah w jakim mieście?
LZ: Urodziłem się w Kutnie i w Kutnie mieszkaliśmy ah do ah 1940 roku.
Ah wyjątkowo wcześnie ah zacząłem chodzić do szkoły dlatego, że siostra była starsza ja nauczyłem się szybko pisać i czytać.
W związku z tym moja mama chciała, żebym poszedł do skoły jak miałem sześć lat.
A przepisy obowiązujący w ah tym czasie ah wymagały, żeby dziecko idąco do szkoły miało siedem lat.
Ale ponieważ umiałem czytać i pisać, to zapisano mnie do drugiej klasy.
I to ah efekt był taki, że 1939 roku ja miałem dziesięć lat i miałem skończonych pięć klas szkoły podstawowej.
A mieszkaliśmy w centrum miasta.
A rodzice mieli dom jedno rodzinny z dłużym ogrodem na można powiedzieć, że głowniej ulicy miasta, dla tego że ulica ułączyła rynek z ratuszem
ah z ah ulicą z koleją z dworcem.
Więc to była jedna z ah ważniejszych ulic miasta.
Naprzeciwko naszej posesji był budynek sądu.
IV: Ah jak Pan ah przeżywał okupacji niemiecką?
Gdzie Pan był, gdzie się Pan znajdował i co Pan w tym czasie robił?
LZ: Zaczeło się od tego, że w 39 roku ah po wkroczeniu niemców do Polski ah w Kutnie ah nie była uruchomiona szkoła, nie wolno się było uczyć.
Ale po krótkim czasie, po kilku miesiącach, ah teren Polski, w którym właśnie było Kłutno a Kutno jest oddalonoy 130 km od Warszawy ah w kierunku zachodnim,
170 km od Poznania w kierunku zchodnim, ah teren został nazywany Warthegau i został przyłączony do Trzeciej Rzeszy.
Ah nie wiem, czy dlatego, że mieszkaliśmy w centrum miasta, czy dlatego, że komuś się dom podobał, zostaliśmy wysiedleni.
Ah to znaczy, mój tata już wtedy nie żył ah mama i córka, znaczy siostra i ja, musieliśmy opóścić dom i musieliśmy wyjechać z terenów Rzeszy.
No i ah po krótkiej tułaczcę przy dostaliśmy się do Generalnej Guberni i do Warszawy w której mieszkała rodzina mamy.
Tam mieszkaliśmy początkowo, znaczy moja mama i siostra to zostały cały czas ah u siostry.
Ah ja mieszkałem rok, ale tak się złożyło, że równiesz druga siostra mojej mamy, która mieszkała w Sieradzu i tam też miała dom została wysiedlona
i też z córką, rok starszą od siostry mojej, pięć lat starszą ode mnie, ah też trafiła tam do Warszawy i ciocia przyjeła dwie swojej siostry z dziecmi.
Więc ah po roku brat mamy, który był oficerem straży pożarnej ah wziął mnie do siebie.
I ja mieszkałem rok u wujka.
Ale potem tak się stało, że władze niemieckie nie zgodziły się, żeby na terenie straży mieszkał nie syn.
No bo ja miałem inne nazwisko, nazwisko tatusia a wujek, brat mamy, miał nazwisko ah rodowy mamy.
No i musiałem wyprowadzić się od wujka i został ulokowany w bursie, w bursie dla chłopców.
Ah w tym czasie w Polsce działała taka organizacja, która się nazywała Rada Główna Opiekuńcza.
Ta Rada Główna Opiekuńcza to właściwie był takie ramie ah rządu podziemnego do opieki spod.., socjalnej nad ludzmi.
I ponieważ ja byłem wysiędlony, nie byłem z Warszawy, to zostałem przyjęty do tej bursy.
Tam wymogiem było, że wszyscy się musieli uczyć.
A z nauką też było różnie, dlatego że ah w Generalnej Guberni szkołe podstawowe byłe czynne i tą szkołe mogłem ah oficjalnie skończyć.
Natomiast nie wolno się było uczyć w Gimnazjach.
No i oczywiście szkolnictwo wyższe, bo ah nie dozwolone do nauki stu/ ah mnie jeszcze szkolnictwo wyższe nie groziło, nie dotyczyło mnie to.
Ale chodziło o Gimnazjum, więc ah po skończeniu szkoły podstawowej właśnie w tym czasie jak byłem w tej bursie, uczyłem się na tajnych kompletach.
Czyli przerabiałem program Gimnazjum na w szkolnictwie tajnym, które było organizowane w mieszkaniach prywatnych różnych ludzi, no i, i, i tak to trwało do, do roku 44.
IV: Ah co się wydarzyło w roku 44?
Jak doszło do ah Pana aresztowania?
LZ: Ah w 44 roku w lipcu front wschodni zbliżuł się już do Warszawy.
To znaczy wojska ah rosyjskie i wojsko polskie, które było w Związku Radzieckim, doszło do Wisły.
A front niemiecki, wojska niemieckie, całe front, no można powiedzieć, że w popłochu się cofał.
Tak że w Warszawie były tak zwane niedobitki i urzędy, który nie byłe ewakowane.
I wtedy dowódctwo ah Armii Krajowej wydało rozkaz powstania, który rozpoczęło się 1. sierpnia.
A równocześnie wojska rosyjskie ah przerwały ofenzywe i zatrzymały się na brzegu Wisły do stycznia roku 45.
W efekcie wojska niemieckie cofneły się do Warszawy.
I wojska niemieckie ah w których, ah trudno powiedzieć szeregach czy w ramach w których byłe oddziały równiesz ukrainskie, ah bo jest też była taka brygada, czy dywizja, która składała się z żołnierzy ukrainskich.
Ah mieli rozkaz przy wkraczaniu do miasta ah rozstrzeliwać wszystkich.
Ah więc ah to, co mówie, to nie jest z mojej wiedzy tylko z dokumentów.
W dzielnicy w której mieszkałem, czyli Wola, ah są mordowano, rozstrzelano w egzekucjach zbierowych 50.000 ludzi.
I to byli nie tylko mężczyźni, ale kobiety, dzieci to znaczy wszyscy, którzy tam mieszkali, jak wkraczały wojska niemieckie, to byli zabierani i, i, i rozstrzeliwani.
No są w tej chwili są tablice na ulicach miasta w których miejscu ile osób zostało rostrzelanych.
No i na ty, na dzielnicy Wola jest też cmentarz powstania powstańców, ale nie żołnierzy, żołnierz powstania, cmentarż Powstania Warszawskiego, na którym leży 20.000 ludzi.
I mnie się w tym czasie udało ah wycofać z ah z Woli do dzielnicy Stary Miasto.
Po ah likwidacji dzielnicy Wola, to znaczy po opanowaniu dzielnicy Wola, wojska niemieckie ah wspomagany przez lotnictwo, artylerie, czołgi i tak dalej ah niszczyli kompletnie Stare Miasto.
No i po zniśczeniu tego miasta, to znaczy pozamieniło starego miasta w grupie gruzów, ludzie już nie mieli co ze sobą zrobić, musieli wyjść.
Ale wtedy już był wydane rozkaz, że nie zarozstrzeliwać tylko wyprowadzać ludność.
Ja byłem aresztowany 2. września a 7. września byłem już w obozie koncentracyjnym Flossenbürg.
IV: Ah może opowie Pan ah w jaki sposób został ah aresztowany?
Ah jak to się odbyło?
LZ: Ah ja byłem w tym czasie, to znaczy 2. września rano byłem w budynku hipoteki no opróć mnie tam było kilka dziesiąt innych osób i..
IV: Co Pan robił akurat w tym czasie w tym budynku?
LZ: W tym, w tym budynku nic nie robiłem, ja się tam schowałem po prostu, bo ten budynek ah był w jakimś sęsie cały on był, nie wiem dla czego, ale..
IV: Jako schronienie to (???)
LZ: Tak, on był ja, jako schronienie, bo on był, on jest nadal budynek, to był budynek hipoteki.
Dlaczego ten budynek nie został zniszczony, to tego nie wiem.
Bo kościoły były niszczone a ten budynek nie został zniszczony.
No i ja się tam wycofałem do tego budynku i tam zostałem aresztowany.
IV: Ah w jakiś okolicznościach później trafił Pan do Flossenburga, bo został Pan aresztowany, co później było?
LZ: Więc był taki ah pożądek ah, że ah wszyscy ludzie byli wyprowadzani ah do kościoła Świętego Wojciecha.
To znaczy, może inaczej.
Ah drogą ah w kierunku zachodnim, w kierunku Poznania Berlina, jest ulica Wolska.
I na tej ulicy Wolskiej, to już, bo jest, prawie było przed mieście, bo w tej chwili to nie, ale to koniec dzielnicy Wola znajduje się kościół podlewaniu Świętego Wojciecha.
I do tego kościoła i na teren, bo tam jest ogrodzony, na ten teren byli wprowadzanie ludzie i potem odbywała się selekcja.
No więc najpierw wszyscy ludzie tak jak śli, jak stali, tak śli, byli w prowadzeniu pod obstawą i nie wiedzieliśmy, gdzie idziemy.
Ale byliśmy tam do prowadzeniu do tego kościoła i tam SS zrobiło selekcje, na lewo, na prawo, na lewo, na prawo, prawda.
Ja trafiłem na lewo i zostałem zaprowadzony do wagonu ah bilencego {?} kolejowego, bo bardzo nie daleko za tym kościołem jest linia kolejowa, która dochodzi do dworca Warszawa Zachodnia.
Więc tam właśnie na, na, na ram.., na ram.., nie na rampie na ah torach, bo to, to nie był dworzec to był..
IV: Peron?
LZ: Nie peron, nie, nie.
Tam to były podstawione wagony, tam zostaliśmy wsadzeni ah wagony zamknięt i rozpoczęła się jazda.
Ja byłem bardzo zmęczony, dlatego że po prawie miesiącu, raczej na Starym Mieście ja byłem konkretnie od 6. stycznia,
ale cały ten miesiąc teren był pod ostrzałem, więc tej nerwy i zmęczenie było takie, że ja spałem, zasnąłem.
Ale podróż trwała pięć dni..
IV: Jeszcze chciałbym się zapytać, ah jak Pan stał ah na ah tych torach ah i czekał na transport ah czekał na pociąg
ah o czym Pan myślał, czy Pan wiedział do kąd Pan idzię?
LZ: O niczym nie myślałem.
Nie zdawałem sobie sprawy, gdzie jadę.
I nie, nie po, po prostu nie myślałem o tym, bo właściewie byłem zadowolony, że już jestem po za, po za tym terenem ostrzału.
Ah co dalej, to nie, nie zastanawiałem się.
Ja nie wiedziałem, że jedziemy do obozu koncetracyjnego.
IV: Ah czy ah ludzie stojący tam oczekujący na pociąg rozmawiali między sobą?
LZ: Nie, nie, nie, nie, nie.
Wszyscy ludzie byli właściwie zmenczeni, wszyscy właśnie nigd nie wiedział, jaka będzie przyśłość.
IV: W jakiś okolicznościach ah odbywał się ten transport do Flossenburga?
LZ: Cały czas jechałem tym samym wagonem.
Tyle że nie dostaliśmy nic do jedzenia.
IV: Ile osób było w wagonie?
LZ: Około setki.
IV: Ah, proszę opisać, jak Pan ah dotarł do Flossenburga.
I to po ah po ah przybyciu tutaj do Flossenburga.
LZ: Tak w 45 roku do obozu koncentracyjnego, właśnie nie do obozu tylko do miejsca, do miejscowości, czy miasteczka, Flossenbürg dochodziła linia kolejowa,
tak że ah dojechaliśmy do Flossenbürga i we Flossenbürgo no rozkaz wysiadania ah utworzenie kolumny i w kolumnie dotarliśmy do obozu.
Dopiero jak zobatrzyłem napis "Arbeit macht frei", no to uświadomiłem sobie, że to nie jest ah jakiś obóz pracy, tylko że to jest obóz koncentracyjny.
IV: Ah, co działo się później dalej po przybyciu tutaj ah do obozu?
LZ: Ah zostaliśmy w prowadzeni ah na plac apelowy.
To jest ah, nie przypominam sobie liczenia, które zwykle obowiązywało, jak się wchodziło do obozu, jak się wychodziło z obozu, zawsze piątki byłe liczone.
Ale my tutaj nie, nawet wątpię, czy śliśmy piątkami, czy to szła taka kolumna?
Ale zostaliśmy ah wprowadzeni na plac apelowy i nie wolno było żadnym więźniom się zbliżać do nas.
Nam nie wolno było z więźnami rozmawiać to nam zakazano wszelkich rozmów.
Mh.. i co jeszcze ciekawe, ah że, to ja to sobie w tej chwili przypominam, bo nie, nie zastanawaiłem się nad tym,
że ah musiał być jakiś wagon też z kobietami, dlatego że ah zauważyłem, że na placu apelowym były też kobiety.
To znaczy, jak śliśmy to śli mężczyźni kobiety oczywiście jedna, osobno, ale no musiał być jakiś wagon, w którym były kobiety,
bo potem widział ah (???) kobiety, kobietami nigdy potem nie mieliśmy kontaktu, więc musiały gdzieś jakimś transportem pojechać dalej.
Ah ale kazano nam się rozebrać, ah nie najpierw oddać do depozytu rzeczy wartościowe.
No więc to byłe tak zegarki, medaliki, pieniądze no i jeżeli ktoś miał coś wartościowego to oddawał, to było wsadzane do jakiś takie woreczki, czy torebki, już dokładnie nie pamiętam.
Ah w takich skrzynkach i potem pokazano nam się rozebrać, ah rozebrać do naga.
Ah informacja była, że idziemy do łaźni dlatego się trzeba rozebrać.
Natomiast muszę powiedzieć, że pewne uczucie niepokoju i zdziwienie sposobym traktowania ah pojawiło się w momencie, jak za placem apelowym był taki namiot,
nawet sobie przypominam, jak dziś, żebym miał ah tkanina z którego już budowany było takaś ziółta (???).
Należało wejść do tego namiotu, to po jedyncze wchodziliśmy, stanąć w roz kroku, wyciągnąć ręcy do przodu, rozcapierzyć re.., palce i otworzyć usta.
I SS-Mann sprawdzał nam patykiem, czy czegoś nie mamy w ustach i patykiem sprawdzał, czy nie mamy nic w odbycie.
Czy nie zchowaliśmy nic wartościowego.
Więc to już było dosyć takie dziwne zachowanie.
No ale po, po tym zabiegu ah strzyżono nam włosy na głowie i wszędzie, gdzie kto miał, bo starszym jeszcze byli ogłoszeni w solinie.
I ah wchodziliśmy do, do łaźni do ah mycia do kompieli, no z tym, że nie mieliśmy już ani mydła, ani ręczników, no ale ah woda była.
Więc ta woda też była w taki dziwny sposób był we Flossenbürgu, że zpószczano wodę raz gorącą, raz zimną, nigdy ah o temperaturzę umierkowany,
żeby ludzie się bali wchodzić, bo przykro jest wchodzić do bardzo gorącej wody i przykro jest wchodzić do bardzo zimnej wody.
No ale ah lekarstwem był bykowiec, zaganiano brudasów, żeby się umyli.
Po umyciu dostaliśmy ubrania, dostaliśmy koszulę, spodnie, bluzę, czapkę, drewniaki i wychodząc była rejestracja.
Trzebabyło podać swoje nazwisko, imię i w nagrody dostawaliśmy numer ah numer ah na białym materiale, dwa egzemplarze, do przyszycia jeden na piersi a drugi na prawej nogawce nad kolanem.
No i właściwie od tego momentu to się przestało nazywać, tylko nazywało się numerem.
A z tym numerem to też było dziwnie, bo numer mógłbyć odczytywany bardzo różnie, co wcale dla ludzi nieprzyzwyczająnych było nie było łatwe.
Ja miałem taki numer 23591 i najczęściej to było "dreiundzwanzig-fünf-einundneunzig".
Ale mogło być "zwo", czyli dwa, "fünfunddreißig, einundneunzig".
To już zasadnicza zmieniało liczenie, bo jak słuchałem "dreiundzwanzig" to już było dobrze, ale jak było "zwei" na początku,
no to byłe już takie różne kombinacja, ale to było specjalnie, żeby utrudnić życie, dla tego że, jak się ktoś nie zgłosił na numer, no to dostawał lanie poprostu.
I po dostanie numerów byliśmy skerowani do bloków kwarantanny.
Bloki kwarantanny byłe cztery i byłe skerowane ah w tej chwili w miejsciu niewidocznym na terenie obozu ich nie widać, ale one byłe na wysokości łaźni
za obozem, bo tam byłe jeszcze dodatkowe ogrodzenie wewnętrzne po za ogrodzeniem obozu jest, jeszcze był wydzielony teren gdzie były te cztery bloki kwarantanny.
IV: Ah może opowie Pan o ah barakach kwarantanny, był Pan też w tych barakach kwarantanny, przychodził Pan kwarantanny?
LZ: Tak, więc ah bloki kwarantanny ah wydawać by się mogło, że ah służą dla ochrony przed prowadzeniem do obozu jakiś chorób zakażnych.
Natomiast do świadczenia teraz wiem, że bloki kwarantanny służyły do tego, żeby wybrać ludzi silnych w miarę fizycznie sprawnych do pracę a żeby wszyscy byli sprawnie ah zgineli wcześniej.
No ah to można było przyprowadzić działajami pomocniczymi.
Ah po pierwsze, na blokach kwarantanny nie spaliśmy ah po jedynczo, tylko ah na łószkach leżało po dwie, po trzy, po cztery osoby, to zależy od tego jaki był dłuży transport.
Po drugie, sposób traktowania tak jak ah apel, wo.., nie apel tylko pobódka w obozie była o godzinie piątej to na blokach kwarantanny pobódka była o godzinie trzeciej,
czyli dwie godziny wcześniej, ah po to żeby zmęczyć ludzi, ale to się nazywało, że żeby nauczyć na stać pięcio szerego.
No więc ah ustawienie w pięcio szeregu nie jest specjalnie skomplikowane,
ale ah było wydawanych kilkanaście koment z biurka rozejść się, po ustawieniu z biurka rozejść się, z biurka rozejść się, z ah "auftreten" albo "austreten", "antreten" i tak dalej.
I po apelu na którym ah blokowy danego bloku składał raport ah SS-Mannowi, który się nazywał "Blokführerem"
ah staliśmy dalej przed blokami w pięcio szeregów bardzo grzecznie, dlatego że bloki trzeba było sprzątnąć.
Od tego bili "Zimmerdienści" też funkcyni ah ze stałego personelu, prawda.
No i oni sprzątali obóz a jak sprzątneli to nie wpószczali do bloku, bo już był sprzątnięty więc nie na.., nie nalezy go brudzić.
I w ten sposób staliśmy cały dzień przed blokiem, co było dosyć męczące.
IV: Ah może opowie teraz Pan ah o pracy, gdzie Pan pracował we Flossenburgu?
Jakie miał Pan miejsce pracy?
LZ: Miałem dwa miejsca prace.
Pod.., podstawowym miejscem pracy we Flossenburgu dla którego właściwie obóz został stworzony, to był kamieniołom Steinbruch.
Ale zdaje się, że od 43 roku była ah fabryka samoch/ lotów Messerschmitts 109, praktycznie montownia tych samochodów,
ale to było kilka naście hal, ah kilka z nich to były baraki na świeżym powietrzu a kilka to były ah hale wykute w skale, także to były w grotach w długich grotach bardzo bezpiecznie.
Cały, cały ten, cały to miejsce pracy, całe to komando, to się nazywało "Zwanzig Null Vier" 20-0-4, 2004.
I takim żargonem, takim hasłem ah nazywano w obozie, jak ludzie śli do pracy, nie wydzielano do tego miejsca,
a konkretnie w na tym w, na tym, w tym komandzie na tym, w tym miejscu pracy pracowałem ah na oddziale numer 11, który był ah montażem kadubów i była jedna linia montażu skrzydeł.
I dalej przy tym oddziale była też malarnia, czyli samoloty malowano.
Ah nigdy może nie powiniennen wiedzieć, bo przecieś nas to nie dotyczyło, nie obchodziło, ale jest taka mh, znacze była taka sytuacja,
że pracowaliśmy w tej fabryce na dwie zmiany od apelu porannego do wieczornego i druga zmiana od apelu wieczornego do porannego.
I na jednej zmianie robiliśmy, budowaliśmy dziewięc do czternastu samolotów.
A skąd ja to wiem?
Dlatego, że jak szliśmy rano do pracę, to widać było w pewny momencie z góry idąc do pracy, widać było linie kolejową na której stały wagony z tymi samolotami.
Więc można sobie było policzyć ile tych samolotów jest.
IV: Ah, ah jaka była sytuacja ah w bloku?
W którym Pan ah w jakim Pan był bloku?
LZ: Ah {głośno wydychając} od razu z, w, opuszczając blok kwarantanny byłem skierowany do bloku numer 19.
Więc ah blok numer 19 nazywał się blokiem młodzieżowym i był usytuowany ja.., jak się wchodziło do obozu przez bramę pierwszy blok po prawiej stronie to był blok 19.
W przedłużeniu bloku 19 był budynek łażni.
Przed blokiem 19 był plac apelowy, który był ograniczony z drugiej strony blokiem numer 1
i tam była "Schreibstuba" i w góre szło siedem bloków i w przedłużeniu bloku 1 była, był budynek kuchni.
Czyli budynek kuchni i łaźni i blok 19. i 1. organiczały plac apelowy.
I byłem zkierowany do bloku 19, bo miałem 15 lat.
Więc ah to było uzasadnienie i tam od samego początku zkierowano nas, tak że spaliśmy pod czterech na jednej pryczy.
Znaczy blok {chrząknąc się} dzielił się na dwie cięści, który były nazywany fligami.
Po lewej stronie był flik A, po drugiej stronie flik B.
Najprawo do podobnie z flik pochodzi od słowa skrzydło, "Flieger", ale ja nie jestem pewny, bo był taki skrót i tak się używało flik A, flik B.
Na fligu A dowódcą był "Schreiber" odpowiedzialny za to.
Na B był "Blockmann", blockowy, jeden i drugi mieli winkly zielone.
Czyli oby dwaj byli kriminalistami.
Ah no i oprócz tego było po kilku, po każdej stronie było po kilku "Zimmerdienstów" i z jednej i z drógiej strony.
{chrząknąc się} I jak się wchodziło do bloku to na w prost była umywalnia.
Ah z tym, że tą umywalnia to wyglądało w ten sposób, że byłe dwie ah podpowiadało szerokości bloku.
Była taka rynna blaszana z jednej strony i z drugiej strony rynna blaszana.
I na tą rynną blaszaną było kilka kranów, no pięć, sześć może, już nie pamientam do, do.
Tak że teoretycznie można się tam było myć ah nad tymi rynnami z blachy tej szerokości rynna, prawda, na tym kran tam się można było myć.
Przechodząc dalej przy ah i w końcu tej ah umywalni była kabina toalety.
Tylko ah tak to dziwnie było, że jedna była przeznaczona dla "Schreibera", druga dla blokowego i "Zimmerdienstci" nie bardzo pozwolili tam do tych ah toalet chodzić.
No ale toaleta była.
I przez, zkręcając w lewo była tak zwana izba w której właśnie miał swoje kącik, swoją pryczę ah oddzieloną jakoś ah "Schreiber" no i tam też spali "Zimmerdienstci".
I potem byłe drzwi i długa hala w której było kilka szeregów pryczy trzy piętrowych ah zestawionych po dwie.
Dwie prycze, dwie prycze, dwie prycze, dwie prycze.
IV: Ile więżniów było w jednym baraku?
LZ: Więc ah mówie to, co wiem napewno.
W bloku 19. było tysiąc ah więżniów.
Z tym, że my byliśmy podzieleni, tak jak mówiłem, jedni pracowali w nocy, drudzy pracowali w dzień.
Tak że na naszych łószkach, łóżek się nie spało.
Na pryczy był (???), fakt, był (???) i ten (???) był przykryty kocem.
Ale ten koc nie służył do przykrywania się, my nie rozbieraliśmy się, tylko spaliśmy w ubraniach.
Zdejmowaliśmy tylko buty, drewniaki i kładliśmy sobie pod głowę.
I spaliśmy na boku.
Żeby się przywrócić musieli się przewracać wszyscy na raz.
Bo jak prycza była tej szerokości mniej więcej no ile było 60cm.
I jeżeli tam leżały cztery osoby, bokiem, to żeby się przewrócić musieli się przewracać wszyscy.
IV: Czy ah była hierarchia obozowa?
LZ: Pod jakim względem?
IV: Ah jak dzielili się ah więżniowie między sobą?
Jak było poznać kto jest ważniejszy z nich ah kto ma jakąś funkcje?
LZ: Oj, tego nie było.
Można poznać ah po niczym innym, jak po kolorze winkla.
Dlatego, że ah we Flossenbürgu funkcyjnimi byli chyba wyłącznie, bo ja nie spotkałem ah innej narodowości, żeby ah żeby był funkcyjny.
Byli ah kriminaliści i bandyci niemieccy, którzy z więzień, w których mieli wyrok dożywocia zostali zkierowani właśnie do obozu koncentracyjnego Flossenbürg.
I oni byli funkcyjnymi.
I oni mieli zielone winkle.
Więc przy nie było innych zielonymi winklami, którzy byli normalnymi nie funkcyjnymi, prawda.
Chociasz muszę powiedzieć, że ah byli też funkcyjni z czarnymi winklami.
I ja naprzykład miałem tam w ah w fabryce samolotów takiego Kapo, który był też "Vorarbeitrem", miał czarny winkel i miał numer 2.555.
To pamiętam jak dzisiaj.
Był tyran, brutal no z bił bez litości.
Ah był funkcyjni, miał władzę.
Ah władzę mieli funkcyjni.
Ah i normalny więzień nie ah odważył się zrobić nic ah niepoprawnego, bo za to groziła kara.
Funkcyjny miał prawo to zrobić.
Funkcyjny miał prawo zabić.
I nikt nie, nie miał do niego pretęsji.
Byleby tylko stan więżniów się zgadzał.
Żywych i umarłych, leżących obok na placu apelowym.
Tak że ah hierarchia była tylko taka, żeby byli funkcyjni i zwykli więżniowie.
Nie było zwykły więżniów uprzywilewanych.
IV: Jakie byłe stosunki, jakie panowałe stosunki między ah więżniami spół więżniami między sobą?
Czy byłe jakieś oznaki ah solidarności albo zaparcia?
LZ: Ah generalnie ah jeżeli mówie o bloku 19., my się nie znaliśmy.
To byli ludzie z różnych środowisk.
Ludzie sobie zupełnie nieznani.
Leżąc na pryczy ah niewolno było "Zimmerdienstci" zabraniali rozmawiać.
Tak że musiało być w bloku cisza.
Czyli w bloku nie można było rozmawiać.
Na apelu nie można było rozmawiać czekając na apele.
W drodzę do pracy nie.
W pracy też nie.
Więc to trudno było nawet wymienić ah poglądy, czy umówić się na coś, czy o coś prosić.
Jezieli solidarnością nazwiemy podzielenie się z kimś chlebem, to było nie możliwe, bo te racjie chlał, chleba byłe tak małe, że wszyscy zjadali ten chleb natychmiast.
IV: Czyli nie było ah jakiś takich oznak ah pomocy naprzykład między ah więżniami między sobą?
LZ: {głośno wydychając} Ah ja mogę wymienić ah dwa przykłady ah z jakimi spotkałem się.
Ah i to od ludzi, których w tedy, kiedy mi ah pomagali których nie znałem.
Ja poznałem ich dopiero póżniej.
Ah pierwszy przypadek to taki, że ah w miejscu pracy byłem bardzo często bity.
Nie będę teraz mówił dlaczego, ale byłem bity.
I jeden z więżniów ah starszych i wogule nie z bloku 19 ah kilka razy ah wstawiał się za mną, broniąc mnie, tłumacząc, że ja nie popełniłem winy, że nie jest moja wina to co się stało.
I przy okazji on był pobity.
Ale ja to mogę nazwać ah przejawem solidarności, przejawem pomocy.
IV: Ah czy Pan wiedział jak nazywał się ten więzień?
LZ: To znaczy wcześniej nie wiedziałem, teraz wiem.
I mogę powiedzieć jego nazwizko i imię.
Wiedziałem ah po pierwszym jego pobiciu wiedziałem, że ma na imię Wiesław.
Ale nawet nie wiedziałem na którym bloku mieszka.
IV: W jakiej narodowości to był?
LZ: To był Polak i tak się złożyło, że po wielu latach w Polsce, ja jego przy dosyć dziwnej okazji spotkałem.
I dowiedziałem się jego nazwizka.
Nazywał się Kuraś, Wiesław Kuraś.
Bardzo szlachetny człowiek, tak.
IV: Może Pan opowie ah o tym ah spotkaniu, jak ah doszło do tego, jak Pańs/ ah jak Panowie ah poznali się po tylu latach.
Kiedy to było, w którym roku?
LZ: {głośno wydychając} To było w roku ah dokładnie nie pamiętam.
Mogło być w '65.
W 65 ah była ah uruchomiona nowa linia produkcyjna w fabrycy w której pracowałem w czarnej wodzie.
I z okazji tej, to dłuża nowoczesna fabryka.
Z okazji tej ah przyjechały władze z komitetu wojewódzkiego ah z Gdańska.
I ten człowiek był sekretarzem ekonomicznym w komiterze, w komitecie wojewódzkim.
Ah ja nie należałem do partii, ale stojąc w czasie tej uroczystości otwarcia nie daleko ah tego człowieka i patrząc na niego, poznałem go.
Ale nie chciałem go narazać na jakieś, na jakąś sytuację dwóznaczną i dla tego stojąc bokiem, tak że nie twarzą w skierowaną do niego tyklo bokiem w odległości jakiś trzech może czterech metrów
ah a my odbywała się uroczystość, także ja tak zupełnie bez, bez nawiązania do czegoś powiedziałem: "Wiesław."
I na to imię on się poderwał z ah odwrócił się do mnie podszedł do mnie i rzucił się, objął mnie, rzucił się na ramiona.
Była sensacja, że kon/ sekretarz z komitetu wojewódzkiego ah ze mną się ciska.
A ludzie wiedzieli, że ja nie na, nie należy do partii.
I wtedy się dowiedziałem jego nazwiska.
I, i druga sytuacja, w której też ah dzięki której zawięcam właściwie życie.
To była w czasie marszu ah ewakuacyjnego do Dachau.
Mogę pare słów powiedzieć na temat.
IV: Mhm {potwierdzając}.
LZ: Ah ten marsz był dla tego cięszki, że my śliśmy nie drogami głównymi, ah po o koło 40 km w dziennie w drewniakach i przez pierwsze cztery dni nie dostaliśmy nic do jedzenie.
A byliśmy przeciesz po miesiącach pobytów w obozie i wygłodzeni.
Czyli że byliśmy już osłabieni w momencie startu.
Ah ten wysiłek po wykonania 40 km w dziennie i brak pożywienia bez picia żadnego, nic nam nic ah, ah nikt nam nie dostarczał i nikt nie pozwolił nam przyjąc nawet od ludności, która chciała podać wodę.
Ah strzelali no do więżniów, którzy trochę zwolnili albo którzy chcieli ah wyjść z seregu, pod hasłem ucieczka, uciekał czyli uzasadnione zastrzelenie.
A spaliśmy na ziemi a to był kwiecień i ziemia była mokra i zmarzięnta.
Czyli rano byliśmy właściwie w jakim sęnsie ah skostniali, zmarznięci.
No i był taki dzień chyba piątego dnia, że ja, ja już nie miałem siły wstać.
A kto nie wstał to był na miejscu zastrzelony, bo taki był rozkaz.
Kto nie idzie, kto nie może, to i dwóch ah idących też ze mną jest tak samo słabych, tak samo głodnych.
Wtedy nie znałem ich imion i nazwiz, bo pracowali w innym miejscu.
Z tego samego bloku, ale pracowali w innym miejscu.
Oni podnieśli mnie i kazali mi iść dalej, więc im też zawięczam życie.
I uważam to za ah objaw i solidarności i przyjaźni i pomocy i dobrej woli, bo podkreślam to, że podniesienie czego kolwiek wymagało wysiłku a oni byli i tak osłabeni a mimo to nikt ich nie kazał a ja ich nie prosiłem.
Mimo to oni mnie podnieśli.
Gdyby mnie nie podnieśli to nie wstałbym z tej ziemi.
IV: Jak oni się nazywają?
LZ: Jeden się nazywał Jan Kinast a drugi Bogdan Duchyński.
Ale o tym się dowiedziałem dopiero później.
Już po wyjściu z Dachau.
Bo ja ich spotkałem póżniej we Freimannie.
IV: Ah może teraz opowie Pan ah trochę ah jak wyglądał marsz śmierci i jak ah wyglądała sytuacja jak dotarł Pan do ah Dachau?
LZ: {chrząkając} 20. kwietnia wyszły z obozu cztery kolumny ludzi.
Ah ilość jaka jest podawana, to znaczy, ja zacznę od tego, że wychodząc z obozu nie wiedziałem ilu nas idzie.
Nikt mnie od tym nie informował, ani ja ich nie liczyłem.
Czyli że ja tego wiedzieć nie powinnienem.
Ale ja wiedziałem taką rzecz, wiedziałem, że w obozie jest o koło 16.000 ludzi.
I wiedziałem, że w obozie po, nie poprzednego, nie 19. tylko 18. doszło kilka tysięcy ludzi z Buchenwaldu.
Ci ludzie w ogóle nie byli zarejestrowani.
To znaczy, ja nie wiedziałem ile, wiedziałem, że są, bo my widzieliśmy jak oni weszli do obozu.
Blok 19. był przy 1., więc wy/ wiedzieliśmy, że przyśli.
Weszli na teren bloków kwarantanny i w ogóle oni już nie byli rejestrowani, bo już nie było atmosfery.
I rzecz, której w tedy nie wiedziałem a teraz wiem, wiem, że komendant Kegel wyznaczył czterech oficerów SS i to trzech było z ah Flossenbürga a czwarty był z Buchenwaldu.
Więc mi się zawsze wydawało, że wyszły trzy grupy więżniów a są dokumenty, że wyszły cztery grupy.
No i jeżeli mamy do dyspozycji 16.000 i 6., to jest 22. więc ilośc w tej kolumnie to była kilka tysięcy.
W każdym razie to, co podaje literatura, że od 2. do 4. to jest nie prawda.
Musiało być więcej.
Uważam, że było 5. do 6.000 napewno w każdej kolumnie.
I jeszcze jedna rzecz, ah komendant wezwał 400 funkcyjnych Niemców i zaproponował im założenie mundórów SS i przyjęcie broni za ceny prowadzenia kolumny.
A to byli ludzie, którzy byli skazani na dożywocie.
Więc oczywiście to z entusiazmem przyjeli i SS-manni i oni w mundurach SS-mannów prowadzili te kolumny.
No i zpełniali dokładnie polecenie, że kto nie może iść, kto zwolni, kto próbał ucieczkich, kto wyjdzie z seregu to próbał ucieczki.
To nawet, jak się ktoś chciał załatwić, to jest próba ucieczki.
Czyli strzelanie było bez przerwy słychać było i bez przerwy widać było zwłoki leżące na ziemi w czasie marszu.
Ah na w każdym postoju zostawało kilka dziesiąt zwłok.
{głośno wydychając} Wiem, chociasz mnie przy tym nie było, ale wiem, że trzy kolumny po drodzę zostały wyzwolone przez ah wojska amerykańskie, bo front był tuż, tuż.
Kolumna w której byłem dotarła do Dachau.
Ja już mówiłem, że trzy dni, cztery dni nie dostaliśmy nic do jedzenie.
Czwartego dnia dostaliśmy dwa kartofle surowe i dwa gotowane.
Ah piątego dnia dostaliśmy pół bochenka chleba.
To było bardzo dłużo, ale ponieważ wszysci byli bardzo głodni, to wszyscy zjedli ten chleb i widziały się rzeczy straszne, bo ludzie rozsadzał ten chleb.
To byłe żołądki wygłodzone puste, jak zjedliśmy to, to było no ah {chrząkając} jeszcze jedną cechy charakterystyczną pamiętam.
Dla określenia w której kolumnie szedzłem.
Mianowiczie ludzie w tej kolumnie, może nie wszyscy, ale ludzie w tej kolumnie wychodząc ah zostaliśmy zasileni pokarmem na drogę.
Ah to co powiem, to brzmi śmieśnie.
Wolno nam było wziąc ziar, garść ziarna, czyli było, worek stał, czy kilka worków stało z ziarnem i wolno było wziąć ale ręką nie o tak otwartą ręką.
Tylko tak ile się złapie, ile się nie przysypie przez palce.
Więc to do kiesieni.
No więc ah te ziarna na tychmiast ah zgryśliśmy no, bo przestaliśmy wieżyć, że znajdziemy jakiś ogień, wodę, garnek i gół, ugotujemy sobie z tego zupę.
Ale to nie wszystkie, nie wszystkie kolumne, to tylko w tej jedniej kolumnie jest.
Z literaturę można znaleść w której, którą kolumną, z którą kolumną szedłem.
Ah i śliśmy tylko dniami.
W nocy ah leżyliśmy na ziemi tam, gdzie, gdzie wyznaczono nam miejsce.
Doszliśmy siódmego dnia wieczorem.
Wlokłem się na końcu.
Ja już na prawdę miałem, to już był kres moich możliwości.
Dzień dalej już bym nie szedł.
I z tąd wiem, że do Dachau 1.200 i trochę osób.
Ah skąd wiem, że 1.200, bo słyszałem idąc na końcu "Zwölfhundert".
A za mną mogło być kilku lub kilku nastu.
To już nie powiem, bo wiem, że, że to był koniec.
No i ah cóś dalej?
Dwa dni później zostaliśmy wyzwoleni.
Z tym, że wyzwolenie wyglądało w tę sposób, że ah ja miałem tyfus i miałem 29 kg
Wiem to, że miałem 29 kg, dlatego że Amerykanie zrobili na terenie obozu taki szpital ah namioty postawili i przed namiotami ah były wagi i ważyli.
Tak że zapisywali ah personalia chorego podając wagę i wzrost.
I ja to słyszałem, jak mówili, że 29 kg, więc stąd pamiętam.
I pozatym straciłem przytomność i dalej nic nie pamiętam.
Dwa miesiący byłem nieprzytomny.
Ah jak już ah doszedłem do siebie, po dwóch miesiącach w lipcu ah w przywieziono mnie do Freimannu, Freimann ah w tej chwili jest dzielnicą München,
Monachium ah wtedy był przed mieściem odległym na jakieś trzy, cztery km od miasta.
To był jakieś koszary wojskowe, ale pusty i tam był, był obóz dla Polaków, którzy wychodzili z Dachau.
IV: Ah, jak wyglądała codzienność właśnie w tym ah, ah obozie to, do nie obóz, ale w tych koszarach właśnie we Freimannie?
Czym się zajmował Pan (???)?
LZ: Ah {głośno wydychając} My tam nie mieliśmy żadnych obowiązków.
Natomiast ah założeniem organizatorów tego obozu było do prowadzienie nas do jakiś, do jakiegoś zdrowia do jakiś formy.
Ah lekarze amerykańscy wymyślili, że no trzeba nam dawać mało jeść, dobrze jeść, ale mało jeść, prawda.
Żeby te nasze żołądki w jakimś zposób ah zatrzeły przyjmować jedzenie.
Więc ah a obowiązków żadnych nie było.
Ale ja mogę powiedzieć jako ciekawostkę rzecz.
Bo to też nie, nie każdy miał takie, takie przeżycia.
W jednym z tych zkrzydeł było 400 księdzy polskich z Dachau.
Bo to było budynki cztero piętrowe i w podkowę tak.
I w jedny skrzydle było tych 400 polskich księdz.
I ci księdza ah zorganizowali sobie w dwóch salach kaplice.
Ah kaplica wyglądała tak, że jakich stolik, jakich obraz nad tym wysiał, bo oni chcieli co dziennie odprawiać mszę.
Tego nie mogli robić w obozie.
Ah właściwie obowiązkiem ah księdza jest ah odprawianiem mszy.
Ale w tym czasie, w 45 roku jeszcze był taki zwyczaj, że ah kapłan nie mógł odprawiać mszy sam dla siebie.
Żeby musiał być ktoś.
I to przeważnie był ministrant.
Tylko, że oni sobie nie bardzo chcieli dom przesłużyć, odprawiać mszy, tak.
Ale służyć to już nie.
I te mszy się odbywały od godzinie szóstej do dwónastej, no bo jak ich było tylu a mieli do dyspozycji te dwie sale i po osiem ten, no to i jeden z księdzy namówił mnie, żebym ja służył im dobrze.
Więc jak już nie od szóstej, ale jak już zjadłem śniadanie, to szedłem tam do tej kaplicy i tak w jednemu księdzu służyłem odprowadzałem go do, z drugim wychodziłem.
I tak {śmiejąc się} pare godzin, ale miałem bogu za co dziękować, że żyję.
To mi, to mi, jeszcze coś powiem.
Z tego mi zostało to, że do dzisiaj pamiętam ministranture po łacinie, bo wtedy ministrantarał była odmawiana po łacinie.
A teraz jest odmawiana w języku ah krajów w którym się odprawia msze.
Więc ah pamiętam to, ah, ah, no nic.
Już więcej nie będę mówił.
IV: Ah jakie byłe okoliczności powrotu Pana do Polski?
Wrócił Pan do Polski z Freimann czy?
LZ: Nie.
Ah z Freimannu pojechałem do Wildflecken.
A pojechałem do Wildflecken dlatego, że tam był ztworzony obóz dla Polaków.
Ten obóz przez Amerykanów stworzony, dla Polaków, którzy pracowali na terenie Rzeszy ale nie w obozach koncentracyjnych.
Więc u rolników, fabrykach, jakieś roboty przymusowe.
I tam byli i mężczyśni i kobiety i dzieci.
I ze względu na to, że byłe dzieci, a obóz miał 16.000 ah ludzi, to została stworzona szkoła.
I ja pojechałem tam we wrześniu, żeby się uczyć.
No bo musiałem coś ze sobą zrobić.
Ah siedzieć we Freimannie nie było sęsu.
Nie miałem gdzie wracać.
Ja nic nie wiedziałem, czy rodzina moja żyje.
Wiedziałem, jak wygląda Warszawa, jak wychodziłem z Warszawy 2. września, prawda, bo śliśmy przed.
Była tak zniszczona.
No to, nie wiedziałem, gdzie mam jechać, do kogo, co mam ze sobą zrobić.
Ah doszedłem do wniosku, że jeżeli mam możliwość uczenia się, to chciałem kontinuować naukę i pojechałem do właśnie do tego Wildflecken.
Tam rok chodziłem do szkoły.
Ah w maju 46 roku ah kierownictwo ah tej szkoły zdecydowało, że moja wiedza jest wystarczająca żeby zdawać maturę i wysłano mnie do Esslingen, Esslingen am Neckar.
To jest kilka naście kilometr od Stuttgartu.
I tam była stworzona taka ah szkoła, wyszsza szkoła techniczna.
I tam możnabyło zdawać egzaminy i tam potem studiowałem od, przez rok w tej szkole.
Tak że do Polski wróciłem dopiero w 47 roku ah, ah kiedy dowiedziałem się, że moja mama żyje, bo już ah ucząc się tam w Esslingen ah pisałem do różnych instytucji w kraju
poszukując nie mojej mamy, tylko poszukując wujka, który był ah dosyć znanym naukowcem.
I szukałem jego.
Uważałem, że jeżeli kogoś mogę znaleść, to jego.
No i rzeczywiście trafiłem do jednej instytucji w której on pracował.
On zawiadomnił mnie, że mama żyje, gdzie jest i mamy zawiadomnił i ja za/ wróciłem z najbliszszym transportem jaki był ze Stuttgartu.
IV: Ah może ah opowie Pan w jakich okolicznościach ah był z organizowany ten transport powrotny do Polski.
Jak to się odbywało?
LZ: Ah to znaczy trudno mi to powiedzieć, ale wiem, że było ah kto organizował transporty to ja tak na prawdę nie wiem.
Ale wydaje mi się, że była taka organizacjia, która się nazywała UNRRA.
I był podany termin, że, był podany termin, że w takim terminie będzie transport do Polski i można się było zapisać.
I oni jak z kompletowali przyjmowali tak dłużo ah kandydatów na podróż, ja już, ze Stuttgartu ileś tam wagonów też towarowych, bydlęcych, przez Czechosłowacji do ah polskiej stacji Kunowice, dojechały i tam rozwiązanie transportu.
Tam dostaliśmy ah zaświadczenie, że przekroczyliśmy granicę polską i możliwość odtrzymania biletu do ah konkretnego miasta wzkazanego przez.
Tak że taki bilet za darmo ah tak.
To trwało kilka dni, ale to już ah to raczej wspominam przyjemnie, to nie było ah...
IV: Czy byłe próby z werbowania Pana do wyjazdu za granicy na zachód?
LZ: Tak, to znaczy, ja miałem propozycjie wyjazdu i do Australi i do, albo do Australi, albo do Kanady.
Znaczy miałem takie oferty, że...
IV: Dlaczego Pan zdecydował się wrócić do kraju.
LZ: To znaczy dlatego ah z dwóch powodów.
Bo czułem się Polakiem i zdawałem sobie sprawę, że mam mamę.
Ah to znaczy nie żeby mi się mama no opiekowała, tylko ja już miałem wtedy 17 lat, więc uważałem, że ah że to ja się powinniem opiekować mamą.
IV: Ah co działo się z Pana rodziną w czasie wojny, w czasie okupacji?
LZ: Moja mama mieszkała ah w Warszawie u tej siostry, która nas przyjeła.
Ah tak ah więc ah to znaczy ciocia oferowała, dała pokój swoim dwóm siostrą.
Znaczy mojej mamie z córką i z synem, to znaczy ze mną.
I drugiej siostrze, która też była wysiedlona Sieradza z córką.
Czyli, że w tym pokoju mieszkały dwie dorosłe kobiety, dwie panny i ja.
I one w czwórkę mieszkały razem do powstania.
Natomiast uznano, że ja jestem chłopak, no to ah właściewie nie powinnienem tam z panienkami ah w pokoju mieszkać, bo to krępujące i dla tego zaproponował mi wujek ah ten oficer straży, żebym u niego mieszkał.
A ah mama nie dostała żadnej pracy, nie pracowała.
Natomiast powiedział, powiedziałbym, że prowadziła dom cioci.
To znaczy zajmowała się stroną gospodarcą, ale ah ciocia urodziła dziecko.
I mama się zajmowała tym dzieckiem.
I to jest też przepiękna historia, dla tego, że to dziecko cioci urodziło się 2. Maja a powstanie wybuchło 1. sierpnia.
I 1. sierp..., i budynek w którym ciocia mieszkała był na przeciwko Unwersytetu Warschawskiego na ulicy Krakowskie Przedmieście.
W którym tę Uniwersytecie mieli siedzibe niemcy.
Więc zaraz 1. w/ sierpnia wyżucili wszystkich z tego domu naprzeciwko po drugiej stronie ulicy i podpalili ten dom na wszelki wypadek, żeby im nikt nie zagradzą z tamtej strony ulicy a wszyscy ludzie musieli coś ze sobą zrobić.
Na więc ciotka była w pracy, wujek też gdzieś był w pracy.
I mama z tym trzy miesięcznym dzieckiem przez dwa miesiące powstania się poniewierała po różnych piwnicach nie w domu.
IV: Ah proszę powiedzieć, ah czym Pam się zawodowo zajmował po powrocie do kraju?
Co Pan robił za (???)?
LZ: {głośno wydychając} Zacząłem studiować i to w 47 roku ah przyjęta mnie na studia i studiowałem.
W 52 roku zrobiłem dyplom.
IV: I czym Pan się zajmował ah zawodem?
LZ: Czym ja się zajmowałem?
Ja mam, ja mam dosyć dziwny zawód.
Moim zawodem jest Technologia Drewna.
Ja jestem inżynierem Technologii Drewna.
I w czasie studiów ah pracowałem w Instytucie Badawczym Leśnictwa.
Tam był taki zakład chemiczny technologi drewna i tam się zajmowałem no przetwórstwem drewna między innymi na celulozy i papier.
Ale ah w czasie jednej z praktyk, bo miałem dwie praktyki w czasie studiów ah w 50 roku byłem w fabrycę celulozy i papierów we Włocławku.
A w 50 ah w 49 byłem w tej fabryce, ah w 50 byłem w fabrycę płyt pilśniowych.
Płyty pilśniowy to są "Faserplatten".
I mi się tak zpodobała technologia, idea ah produkcji płyt i jednych i drugich.
No że ja się zająłem, że tak powiem, technologią jedną i drugą, no i by/ póżniej miałem nakaz pracy do fabryki płyt pilśniowych.
Pracowałem w fabrycę płyt pilśniowych.
Potem pracowałem w Ośrodku Badawczy Rozwojowym ah Przemysłu Płytowego.
Więc pracując w tym ośrodku byłem do dyzpozycji wszystkich fabryk w Polsce, tak że stale jeżdziłem do jakiech fabryki tam coś pomagać w technologii.
I tam pracując ah zrobiłem dwie pracę naukowe, które pozwoliłe mi nauzyzkanie stopnie naukowych.
A potem zostałem przyniesiąny do Warszawy i pracowałem ah w ah instytucji, która właśnie pod legamen (???) Ministerstwo Przemysłu Ciężkiego, które budowało ah maszyny i kompletne fabryki.
Ponieważ my exportowaliśmy kompletne fabryki tych płyt pilśniowych i płyt wirowych.
To mnie tam zatrudniono na stanowisku ah kierownika działu studiów.
No i ja opracowałem technologie, ale byłem używany do uruchamiania tych wszystkich fabryk.
Czyli nas nie wszystkich, tylko tam gdzie trzeba było, zagranice jeżdziłem i ah uruchamiałem fabrykę i musiałem doprowadzić do przeprowadzania próbych gwarancyjnej.
Próba gwarancyjna polega na tym, że przez trzy dni, przez pełne trzy dni zakład musi osiągać gwarantowaną wydajność i produkt musi uzyzkiwać gwarantowaną jakość.
I przeciwny (???) zakład nie był przyjmowany przez, przez kup.. przez nabywce.
No i w roku 78 zaproponowana mi pracę ah wyszszej uczelni ah na stanowisku dozenta.
I ja przyjąłem tą propozycję i pracując ah tam dwa lata zostałem kierownikiem ah katedry ah a potem ah dostałem tytuł profesora i potem byłem w dziekadencji dziekanem.
Ah na 95 roku okazałem się chory i, i zdecydowałem się przejść na emeryturę.
IV: Może ah będziemy zmierzać kół/ ah końcowi ah takie pytanie ah w jakim stopniu ah te przeżycia obozowe wpłyn.. {nie ma głosu}..