SM: Może sobie poprawię okulary, bo to rzeczywiście troszeczkę mnie przeszkadza.
A czy ja mogę opuścić troszeczkę glowę, czy nie?
Czy lepiej tak, tak trzymam?
IV: Ob er den Kopf bisschen nach oben, ah ob er, ob er den Kopf bisschen nach unten..
SM: So kann ich halten oder lieber so?
CM: Einfach sie anschauen, beim Gespräch.
SM: Aber, wenn ich, wenn ich so halte, dann no stört mich das Licht so nicht, wie, wie so.
Also, wie ist besser, sagen Sie ruhig ganz einfach.
CM: Wenn Sie normal den Kopf oben halten, ist es schöner, weil dann sieht man ihre Augen schöner.
SM: Na dann, dann, ja, ja, dann halte ich so, schadet nichts.
IV: Vielleicht sich bisschen durchquälen..
SM: Ja, ja.
IV: ..und, ja?
Proszę powiedzieć, gdzie i kiedy Pan się urodził?
SM: 1. września 2.., 1927 roku w Poznaniu.
IV: Kiedy ah jak trafił Pan do obozu?
SM: Do obόzu trafiłem w, na początku roku 34 {44?}, zostałem aresztowany przez Gestapo.
No i znalazłem się w Forcie VII, to był pierwszy obόz koncentracyjny w Polsce.
Założony już w pażdzierniku, na początku pażdziernika 39 roku.
Z Fortu VII trafiłem po jego likwidacji, bo to było wtedy likwidacja w kwietniu do Poggenburga.
To była właśnie filia tego obozu, ale właściwie druga, drugi oddział,
gdzie przyniesiono wszystkich więźniów politycznych do tego obozu
w własnie w przeciągu ah miesięcy ah roku 33 i 34.
Następnie z 30. czerwca bo tą datę zapamietałem trafiłem transportem do Gross-Rosen.
W Gross-Rosen, no był to już duży obόz koncentracyjny zaopiekowała mnie się,
ah zaopiekowała się o.., organizacja obozowa.
Tam była tajna organizacja po prostu.
Ktόra szczególnie, kto nie ma właśnie, ludzi młodych, no ja byłem wtedy młody, miałem 16 lat.
I dzięki tej organizacji dostałem pracę u Siemensa.
Siemens miał swόj zakład wewnątrz obozu.
I tam pracowałem najpierw na pierwszych, na, na zmianie, potem nawet na nocnych zmianie.
Ponieważ znałem już język niemiecki.
No i majestrze, ktόrzy byli cywilami po prostu stwierdzili, że ja się bardzo dobrze nadaję do magazynu,
ponieważ rozrόżniam ze wszystkie wymiary na oko bez ah żadnego przyrządem.
I dla tego zatrudnili mnie w magazynie w Siemensa.
No i tam pracowałem aż do ewakuacji w lutym 45 roku.
Niestety dokładnej daty ewakuacji nie pamięntam.
W każdym razie byłe to pierwsze dni lutego, no może to było około 10. lutego.
I transportem kolejowym, to nie był marsz śmierci, transportem kolejowym trafiłem własnie do Leitmeritz.
Ale, jak trafiłem?
Wyjechaliśmy z Gross-Rosen, czekaliśmy potem w nocy koło Jeleni Gόry właściwie z.., przy samej stacji Jelenia Gόra.
Czekaliśmy no nie wiem, wiele w.., godzin każdym razie, za dnia.
Obserwowaliśmy lotnisko, ktore jest w tym miejscu w Jeleni Gόrze.
Tam startowały samoloty Henschel, dwusilnikowe szturmowe i londowały.
No w nocy obserwowałem w świetle księżyca śnieżkę.
No ale transport był w środku tych wagonach.
No i to był luty więc myśmy poprostu ah całkiem zwyczajnie marzli.
Następnie jechaliśmy do Plauen i tam z nowu.
Tam całą dobę staliśmy w Plauen.
Dopiero w nocy nasz transport podzielono na dwie części.
Część skierowana była, nam mόwiono od początku że idziemy do Flossenbürga.
Oczywiście nie oficialnie.
Ah tam podzielono transport na dwie części, tą naszą część skierowano do Leitmeritz
a drugą część bez pośrednio do Flossenbürga.
No w Leitmeritz były warunki straszne.
Bo tam panował tyfus i umieralność w więźniu było ponad 30 procent.
30 procent we więźniόw, jedna trzecia można powiedzieć zmarła na tyfus we Flosse.. ah w Leitmeritz.
Leitmeritz to był obόz ah nie typowy troszkę, bo podobnie jak Fort VII, czy, czy Teresin
ah w Czechach, był zorganizowany w starych ah niemieckich zabudowania.
To byłe koszary właściwie austriackie, nie niemieckie.
I w tych koszarach starych, starych stajniach było zorganizowany obόz koncentracyjny, było to filia Flossenbürga.
Początkowo pracowałem tam w rόżnych komandach przy Bergbau na przykład.
To było wywożenie u.., urobków ze sztolni.
Ponieważ tam fabrykę zbylniał {?} zainstalowana w sztolniach wytwarzone silniki do czołgόw, chyba do samolotow rowniesz.
No ale, po jakimś czasię blokowy, czyli Blockältester, zapytał się: "Kto chce pracować w obozowej kuchnii?"
No to ja się zgłosiłem od razu.
No bo wiadomo, bo ja byłem stary głodny przeciesz.
Trafiłem do kuchni obozowej i tam cały dzień strugałem ziemniaki.
No ale za to dostałem zupę z nakotła {?}, czyli najgęściejszej.
No zapytał mnie ten Kapo, czy chcę jeszcze?
No ja, oczywiście, no to drugi litr mi nalał.
Czy chcę jeszce?
"Tak."
No to nalał mi trzeci litr.
W tę sposόb dostałem taki brzuch dosłownie.
Po trzech litrach zupy, ciężkiej, gęstej zniak.., z narkotła {?}.
Pomiędzy tygodniu pracy znowu przyszedł jakiś ah Kapo,
zapytał się: "Kto chce posprzątać w SS-Küche?", no to ja się z nowu zgłosiłem.
I w ten sposόb ah trafiłem do komanda SS-Küche.
Co było dla mnie z jednej stronie szcześliwe, bo tam poprostu
chociasz czternaście godzin strugałem ziemniaki, to dostawałem najlepsze jedzenie.
To co SS-Manni dostawali z dowόdztwa, to ci kucharzy byli z Austriacy ze Wiednia, bez pośrednia.
Oni dawali nam najlepsze jedzenie jakie tylko można było z tej kuchni po prostu wydać.
Tak że w tym komandzie pracowałem właściwie do końca, ale w między czasię
o mało co by się to tragicznie nie zkączyło, bo zosto..
Miałem zostać powieszony za to, że uciekł jeden z naszego komanda.
A komando było maly, osie.., ośmo czy dziewięć osobowe.
Uciek taki pikolo Warszawek i za to mieli nas powiesić.
Po prostu nie, nie mogli go w pierwszym momencie znaleść.
Okazało się, że, że sprowadzili psy policyjne i wytropili, gdzie on tam siędział.
A on siędział z drugim więźniem, ktόry jeszcze pred naszym przybyciem uciek.
W pod ziemiach mieli tam taką komorę instalacyjną wymoszczono i tam z organizował ten Pikolo,
bo myśmy na niego mowili Pikolo, pełno jedzenia.
Ponieważ był znany na rozkaz z tajnych Himlera,
że więźniόw należy zlikwidować w czasię ah likwidacja obozu.
No i dlatego oni się po prostu za.., zabezpieczyli
ich zdaniem dobrze zawczasu, żeby przeżyć.
No niestety to się skączyło tragicznie.
Oni popełnili zamobόjstwo, ponieważ Pikolo zwędził temu kucharzowi, ktόry miał w szafce pistolet,
no zwędził ten pistolet i kiedy zostali wezwaniu do podania się,
a to znaczeło na po prostu dla nich, ah dalsze męczarni i śmierć tak że tak,
bo SS-Manni by ich po prostu zamęczyli.
Popełnili samo.., samobόjstwo przy pomocy tego pistoletu.
I myśmy już stali dosłownie pod szubienicą.
Bo tak sobie tam o to zorganizowano szybko w obozie, kiedy wpadł Lagerkommandant.
Flo.., odrόżnieny od Lagerführera to był rzeczywiście komendant obozu Hauptsturmführer, ja sobie się przypominam.
Taka było jego ranga i: "Co tu się dzieje, bez mojej wiedzi, co to jest? Was ist los?"
Opiepszył tego ah Lagerführera, ktόry był z niższej rangich, chyba Obersturmführer.
I po prostu ten spόr kompetencyjny być może spόr kompetencyjny, to jest moje przypuszczenie.
A może po prostu ten był trochę mądrzejszy i wiedział, że za to trzeba będzie odpowiadać po wojnie.
To był do słownie miesiąc przed zakończeniem wojny.
No i to nas uratowało.
To między czasię tych ah wyśledzili tych uciekunierόw i niestety
to się tragicznie skączyło dla tych uciekinierόw.
A dla nas się skończyło tyle, że, że komando się rozleciało, oczywiście.
I wszystkich skierowali do innej plasy {?}.
Ale ja znowu do tego komanda trafiłem, bo mnie tam wysłał po prostu blokowy.
Ponieważ widzał, że ja po, no jestem młody i potrzebuję ah poprostu {smieje się} jedzenia.
No z resztą każdy potrzebował, to nie było cudόw.
Głód był największym przyczyną śmierci w obozach koncentracyjny, głód.
Głód i wyniszczająca cieżką praca.
No my, kiedy myśmy z obozu wychodzili piątego Maja, do wypuszczania z grupach pięcdziesięciu osobowych.
I my, myśmybyli zorganizowanie w ten sposόb, że byliśmy gotowie SS-Mannu skoczyć do gardeł.
No nawet, gdyby paru zgineło to mimo wszystko sytuacja była tego rodzaju, że, że postanowaliśmy się bronić.
No ale na szczęście to już byli tacy ah, jak to się mόwi, Volkssturmiści, ktόrze tylko nas odprowadzili do mostu na Łabe.
I: „Możecie iść dalej.“ i „Jesteście wolni.“
Tak nam oświadczyli: "Sie, ihr, ihr seid frei.
Ihr, ihr könnt weiter gehen."
No i ruszyliśmy przez Czechy na południe, bo nie ktόrzi cieli do Amerikanόw i nie chcieli z powrotem do domu.
A pięciu nas było do t.., w tej grupce małej, w ktόrem myśmy razem marszorowali.
W między czasię nad z tylem, taką potyczkę ześmy...
{nie ma głosu}
Oni poprostu uciekając pojechały dalej.
I to było właściwie wszystko, bo w Rakowniku..
IV: Chwileczkę!
SM: ..gdzie dotarliśmy..
CM: Wir müssen die ver.., läuft wieder.
IV: Proszę.
CM: Ja, läuft.
SM: Ja?
W Rakowniku zaopiekowało onaz się Czerwony Krzyż, Czeski Czerwony Krzyż w Rakowniku nas się zaopiekował.
Dostaliśmy się za pewni przebadanie.
Następnego dnia pod pierwszym pociągiem pojechaliśmy do Pragi
i tam w zasadzie przebywałem pierwszy miesiąc po wojnie, bo nie, nie było jeszcze transportόw żadnego.
I pierwszym rychlíkiem, rychlík, to jest pociąg pospieszny, ah, wyruszyłem do Polski,
gdzie właściwie przy przekraczeniu granicy nie było nikogo, bo też nie było komunikacji pomiędzy Czechami a Polską.
Dojechałem do Ostrawy i do Bohumína jeszcze takim zwykłem pociągiem.
A dalej właściwie nie wiadomo było co robić.
Było tłum ludzi i nie wiadomo było co dalej.
No w końcu postanowili się grubką ruszyć taką mało pięcioosobową czy sześcioosobową.
I na granicy pomiędzy Bohumínem a Zebrz.., Zembrzycami tylko był wartownik ah rosyjski.
No on zawołał jakiegoś starszyny: "A wy kuda?"
"No my do Polszy z obozόw z koncentracha."
No to on wyciągnął kawał takiego papieru pakowego, kopiowy ołówek, naślinił:
"Familiu i rok urodzenia."
Zapisał: "Paszli."
I w ten sposόb wrόciłem do Polski.
Ale chciałem jeszcze jedną rzecz, bardzo is.., istotną powiedzieć.
Że, z Poggenburga mhm od pewnego momentu wywozili nas na robotę na lotnisko Ławica w Poznaniu.
I tam się nami przy, zaopiekowali, własnie zaopiekowali z, prz.., przyjmowali nas strażnicy z Luftwaffe.
I to byli zupełnie inni ludzie, absolutnie inni.
Między nimi były takie Piotrowski, nazywał się tak, z Berlina,
ktόry przywoził jedzenie bracię i nasiakiom ktorze byli też tam w tym komandzie.
Mną się zaopiekał Stabsgefreiter Lange, on specjalnie pojechał na drugi koniec miasta do mojej matki, przywoził mi jedzenie.
Następnie był inżynier budowy tego pasa, ktόry myśmy tam budowali,
ktόry w pewnym momencie zawołał: "Komm hier, machst du Ordnung in Barracke."
To raczej był taki wuz na kόłkach do budowy.
I, a w środku mi powiedział: "Setz Dich hin und ess."
Rozwinał swoje śniadanie i dawał mi.
Tak że byli najrόżniejsi ludzie, trzeba przyznać i ja dzięki temu obόz przetrwałem.
Co jeszcze by Pani chciała wiedzieć?
Ja chętnie odpowiem.
IV: Ah, w jakich warunkach odbywał się transport do Leitmeritz?
Ile było osόb?
Czy dostawał Pan coś do jedzenia?
SM: Nie, absolutnie nic do jedzenia nie dostaliśmy.
Dostaliśmy tylko pół bochenka chleba na drogę i jakieś tam nie pamiętam co to było za, za, za picie,
ale jakąś pseł do kawę no ale, ale jak to było w zasadzie to już Pani dzisiaj nie powiem,
bo poprostu no pamięć zawodzi.
Natomiast przy wysiadaniu no bo byli na wjęźniowie różni byli tacy osłabieni, że no nie mogli z, z wagonu już się podnieść czy wyśąść.
A jeden pot.., do słownie przy mnie potknął się, upadł.
No to SS-Mann wyciągną pistolec i go zastrzelił.
Poprostu takie byłe warunki niestety.
Tam się nikt z ludzkim życiem ze stronę SS-Mannów nie liczył.
To oni dostawali jeszcze za to premie, za to, że zabili wjęźnia czy, czy zamęczyli.
No, bo on niestety nie, nie raz to było nie, nie zabicie tylko zamęczenie do słownie zakatowanie.
A najgorsze byłe już uczeczki obozowe.
To był prawie nie możliwe uczeczka dana, to była w olbrzymia żadkość.
No jeżeli takiego złapano to on musiał marszerować prez obóz z napisem: "Ich bin wieder da."
No oczywiście jego potem tak katowano, że no poprostu umierał w męczalniach.
IV: Jak wyglądało przyjęcie do obozu w Leitmeritz?
SM: No właśnie tak jak opowiadam, przy, przy wysiadanie z wagonów ludzi mordowaną
tych którzy już nie, nie byłi w stanie o własnej siła się poruszyc.
Natomiast przyjęcia do obozu było no z.., poprostu od razu na drugi dzień do roboty i to było wszystko.
Przyjęcia w, jako takiego wogule nie było, no bo poprostu w.., ci do tego baraku,
ci raczej do tej stajnie, bo to była stare po aus.., austriaczkie stalnie, gdzie byłe pryczy pięciopiętrowe.
No i na tych pryczach trzeba było sobie miesce znaleść i tam się gdziech us.., usadowić.
Ja sobie wybrałem oczywiście miejsce na górze no, bo to był luty, mh zima była no i było zimno.
No tam na górze jednak było troszeczkę cieplej niech na dole.
No a poza tym o jakimś przyjęciu nie można było w zasadzie powiedzieć.
Po prostu gnali do roboty i to było wszystko.
Każdzy musiał do jakiegoś komandat zostać przydzielony i o szóstej godzinie był wymarsz komand do roboty.
A o godzinie osięmnastej powrót z owót {?}.
A wyżywienie było takie, że pajtka chleba i miska wodniej z tej zupy z.., ze zgłimiej brekrwi {?}.
Takie było wyżewienie cało dzienne.
No i oczywiście ludzie padali jak muchy, jak to się mówi?
IV: Czyli nie było takiego rytułału przyjęcia jak naprzykład..
SM: Nie.
IV: Golenie ah we włosów? Czy..
SM: Ah golenie aha to no widzi Pani to Pani poruszyła dosyć istoty temat.
No golonie było, jeżeli ktoś nie miał tej Lagerstraße, bo taki pasek nam wygalano przez głowe,
no to mu to odnawiano, że tak powiem.
No wogule było strzyzenie już ah przed wyjazdem z Gross-Rosen, tak że
wszyscy zasadzie wzięźniowe byli na to mh, do tego przystosowani właściwie do tego życia obozowego.
A jeżeli tzreba było no to b.., oczewiście było takie komando, tam fryzierskie które to, mh, załatwiało.
IV: I jak wyglądało życie codzienne w obόzie?
SM: No więc wyglądało tak, że jeżeli ktoś gdzie kolwiek mógł złapać jakieś, jakieś dodatkowe jedzenie,
no to oczywiście je łapał, ale to była olbrzymia żadkość.
Tak że mój los, że tak powiem, w Leitmeritz było tyle szczęśliwy, że ja się dostałem najpierw do tej S..,
do tej kuchnie obozowej a potem do SS-Küche.
Gdzie rzeczywiście no można powiedzieć odkarmiłem się, bo w in.., inaczej bym nie wiem, czy bym przetrwał ten, ten obóz zkącowy.
Natomiast był taki, przypraszam jeszcze chciałem to powiedzieć,
był znami taki kolega z Warszawy ja już niestety nazwisko zapomniałem,
Andrzej wysoki, potężny chłopisko, no niestety zmarł na tyfus w obozie.
Tak że warónki byłe straszne w obozowe.
IV: Czyli wybuchałe ah chorobe, ah epidemie..?
SM: No epidemia tyfus opanowała powrzechnie.
A jeszcze chciałem dodać, że to krematorium w Leitmeritz było takie malutkie,
że nie absolutnie nie, nie przestało ah temu zadaniu, żeby spalić zwłoki,
tylko z leżały stosy do słownie trzymetrowy stosy nagich trupów od właśnie kościu trupów obcielnientych sporo.
No bo tak wtedy wyglądali wjęźniowie, to bym, mówiło się na nich Muzulmanie albo Gauner, Gauner, Muzelman,
Muzelman tak się mówiło na więźniów wychudzonych, którzy ważyli trzydrzyście albo mniej kilogramów,
ludzie, którzy powinny ważyć dwa razy albo trzy razy tyle.
IV: I Pan widział tę stosy?
SM: No niestety co dziennie na nej musiałem patrzeć.
Tak że niestety wspomnienia z Leitmeritz są straszne.
IV: Kim byli nadzorcy w obozie?
Czy byli to SS-Manni?
Kim byli?
Jaki był reżim obόzowy?
SM: Reżim obozowy był taki, że, że ah był Lager.., ah ..komandant, jako naczelnik tego obozu.
Najwyższa władza Lagerführer, to był mh też SS-Mann, no i byli blokowi SS-Manni.
Natomiast poza tym byli blokowi ah, ah wjęźniowie, którze na ogół się elektritowali {?} z tak zwłanych Berufsver..verbrecherόw,
czyli z zielonym winklem, bo ah w, każdy wjęźni miał swój Winkel.
Winkel czerwony oznaczał węź.., wjęźnia politycznego z, do tego dodawaną literkę P, N, F.
No to znaczy F znaczył Francus, N Hollender, B znaczył Belg i tak dalej, I znaczył Włoch.
Natomiast inne Winkle to byłe, na przykład zielony to był Berufsverbrecher i był to byłi no zreguły Niemcy.
Byli przestępcy tak zwani zowadowi. No włamywaczy, czy mordercy, których poprostu umieszony w obozie.
I ci byli wpełnienia niestety funkcję, funkcję Kapo najczęściej, czy blokowych ah tych ah wjęźnierskich blokowych.
No i oczywiście oni też wjęźnio o jak to się mówi dokładali.
Ale, jeszcze wracam do Gross-Rosen, no w Gross-Rosen pracując u Siemensa,
ah byłem przyniesiono do bloku 21, bo to był blok Siemansa.
A obok był blok 19, gdzie mieszkało Strafkomando.
Strafkomando pod ah właściwie wodzą takiego blokowego sadysty do słownie,
który się nazywał Fegel, nie Vogel, przypraszam Vogel się nazywał, Vogel.
I ten się, mimo że oni pracowali w kaminionach, przy najcięściej pracą się z, jak po powrocie z pracy nad nimi dalszej ciągu znencał.
Po prostu tłuk, tłuk ich i na każdym kroku za byle co albo nawet bez powodu.
Okładał, gdzie się dało i jak się dało i my się musięli na to patrzeć oczywiście, nie?
IV: Czyli Kapowi i funkcyjni ah wjęźniowie zmencali się nad..?
SM: Na ogół tak, chociasz bywało tako, że, że Kapo to byłi czasami porządnie ludzie, ale to, to było żadkość można powiedzieć.
Byli nawet potem, ah już nad pod koniec ah byli nawet Kapowie letko tranzje {?} się z polskim wjęźniów, ale, ale to oni musieli poprostu udawać.
Oni musieli udawać jakiś ah właśnie tych ah Kapów niemieckich, to znaczy, bić wjęźniom ale on bił ich pozornie tego wjęź nia.
Lub po prostu krzyczeć na nich, no ale wszyscy wiedzieli, że, że to jest po prostu sfingowane, nie?
IV: Ah, jakie byłe stosunki z Niemcamy?
Czy były ze strony Niemców ah jakich ludzkie odruchy w obec (???)?
SM: Ach, były jak naj na wadzie, przyciesz byłi równiesz wjęźnowie Niemcy.
Chociaż było ich mało, ale byli tacy.
Między innymi właśnie w tej organizacji tajnej obozowie w Gross-Rosen, był Niemiec, który nam przyniosił ciągle wiadomości najnowsze, najświeszszy z radia.
Bo on pod.., podsłuchiwał w radiów, w podczas pracował jako Schreiber, czyli pisaż obozowy,
i tam miał dostęp do radia i w.., wolnych jakieś tam momentach podsłuchiwał to te wiadomości z Londynu, czy, czy z jakiś rozgłośnich zachodnich.
IV: Znaczy ze strony SS-Mannów?
SM: Ze strony SS-Mannów, no, chociasz oni też byli różni ale ze strone SS-Manów nie możnabyło się spodziewać niczego dobrego.
Niczego dobrego niestety z S.., ah SS-Mannów nie można było oczekiwać.
IV: Czy trzeba było..
CM: Jetzt muss ich mal ganz kurz unterbrechen, weil das Mikro hat sich..
SM: Ja.
CM: ..verschoben.
SM: Ach so, Mi..,
CM: Jetzt.
IV: Teraz, proszę.
SM: Teraz tak? Kucharze, którzy w zasadzie byli też w cielenie przymusowo do SS, no okazali się bardzo porządnymi ludzi w no oczywiście u Leitmeritz.
Czyli w SS-Küche, bo to byli Austriacy, ktory po prostu no siłą rzeczy jakąś w tym szalęnstwie w ah, hitlerowskim się do SS dostali
i jako kucharze tam służyli w armi SS ah niemieckiej.
Ale to byłe, to byłe żadkie przypadki, no ja miałem, miałem takiej, takiej satisfakcje, jeżeli tak można to określić,
w pewnym momencie, że no, kiedyś mnie ten ah jeden z kucharzy właśnie ten gruby Franz mnie zaprosił,
raczej zawezwał mnie do kuchni i mówił: "Będziesz tutaj wydawał jedzenie."
No to ja wydawałem oczywiście to jedzenie.
I przychodzi SS-Manni, ktorzi chcieli dolewkę a ja im odpowiadałem, że szef się nie zgadza.
"Chef hat verboten."
I już, no i odchodzili z kwitkiem {śmieje się}.
Taką drobną, jedyną satysfakcję miałem w czasię tego pobytu tam.
IV: Ah, czy trzeba było zachowywać pewne reguły?
Trzeba było na coś zwracać bardziej uwagę ah w życiu codziennym obozowym?
SM: Oczywiście proszę Pani, jeżeli ktoś nie miał, jak to się mówi, oczuł i no nie mh, spostrzegawczości nie posiadał,
no to obedywał na każdym kroku można powiedzieć.
Na przykład trzeba było na przykład zawsze SS-Mannów pozdrawiać.
N.., było komando "Mützen ab." na przykład, ciapke obozowe na.., nadziął zdiąć wtedy.
To wtedy jak był apel i SS-Mannie przeliczali właśnie ah stan liczebny wjęźniów.
Wszystko musiało się zgadzać co do i szczerze, że tak powiem, sztuki, nie?
No ale ah na przykład zbliżenie się do drutów obozowy.
No znaczeło śmierc dla wjęźnia, no niektory się poprostu żucali, bo nie, nie wytrzymywali tego wszystkiego.
Natomiast ah wieże strażnicze byłe na okoła obozu i ten oczywiście strzelał bo taki miał rozkaz i wjęźnia mordował bez pardonu, który się zbliżył do drutów.
Ale chciałem jeszcze powiedzieć jedną rzecz.
Po zamachu na Hitlera w Gross-Rosen ah no z wieziono wjęźnów wysoko postawionych niemieckich.
Oczywiście myśmy do nich żadnego dostępu nie mieli, ale stwierdziliśmy już w pewnym momencie,
że jeden z nich uciek, jakich tam pułkownik wysoko postawiony uciek w jakich sposób.
O tuż z organizowano mu przebranie SS-Mańskie i w momencie kiedy był apel i po apelu jeżeli się wszystko zgadzało, to był wydany rozkaz "Postenkette einführen".
Bo na około obozu w czasię dnia był jeszcze łańcuch z strażników, oprócz oczywiście wjęsz strażniczych jeszcze był drugi łańcuch na około obozu.
Ponieważ były komandy w którym za drutami pracowały.
I ktoś tam z organizacji tej tajnej krzykną "Postenkette einführen." no i czi oczywiście stali się ze śli a ten tym czasem pryznął.
A to było ah oczywiście nie prawda, bo jeszcze apel nie był zkączone, nie?!
I w ten sposób ta ucieczka i chyba jedyna, którą myśmy znali ah udała się, niemiecka uczieczka.
Ale to się by.., to było zorganizowane, można powiedzieć sposób doskonały.
IV: Czy zdarzały się kary i jakie i za co?
SM: Kary się zdażało proszę Pani na każdym kroku a nawet i bez powodu ah, że komu za popełnienie jakiegoś tam no wykroczenie.
Na przykład ktoś ah nie pozdrowił SS-Manna w przez zdjęcie czapki obozowej,
no to już oczywiście z dostawał od razu ah było okładany pejczem czy, czy pałkom.
Natomiast ah jeżeli ktoś na przykład żle miske podstawił przy wydawaniu zupe, to też dostał chochlą przez głowę i niestety to zupęłnie dostał, nie?
Takie niestety były zasady, chociasz moje szczęście polegało na tym, że ja w ah, hm, hm, szczęście, no to muszę to tak określić,
że ja dostałem w Gross-Rosen stary numer, po wjęźniu, który poprostu zginał czy zmarł, nie wiem, 2125.
Czyli byłem w "alte Häftling" jak to w niemieckim żargonie się mówiło.
Jako "alte Häftling" raz dostaliśmy paczki z domu.
Pozwolili nam na przesłanie paczek i w.., odbywało się to w tę sposób, że paczki byłe wydawane przez SS-Manna, który rozkrawał takim długim nożem paczkę i sprawdzał, co jest w środku.
No i jeżeli z przedtem spojżał na numer obόzowy, no to wiedział, że tam 88.000 to jest stary ah to jest nowy numer w..wjęźnia, określił jako "Neuhäftling"
i odkrawał na przykład ah krompkę chleba, rzucał wjęźnowi a reszte na stół z rzeką od do ogólnego podziału.
Oczywiście to nie do wjęźniu nigdy nie trafeło.
Natomiast "alte Häftling" on ode mnie też odkrojił kawałek chleba, rzucił na stos a mnie dał całą paczkę, nie?
Bo takie byłe niepisane prawa obozowe.
No byłe jakieś takie niepisane prawa rzeczywiście i, i "alte Häftling" już nie był tak ah przez ah SS-Mannów maltrytowany i bity.
Tak że ja po prostu na tem w, że tak powiem, zkorzys.., korzystałem, ale to było oczywiście ah zupełnie przypadkowe,
że myśmy dostali akurat nasz transport dostł stare numery.
A było nas bo ja wiem w tedy z ilu razy było nas pięć, dziesięciu, dwunastu, którzy z Gross-Rosen były skierowanie ah raczej z ah z Poggenburga do Gross-Rosen.
IV: Czyli starzy Häftlinge ah, ah "alte Häftlinge"..
SM: Tak.
IV: Byli bardziej przy (???)?
SM: No w pewnym sęsię byli no traktowani inaczej.
Ale tylko, tylko dzięki temu, że, że mieli zestawiono medno (???)...
No i dzięki temu, że to był jakiś ah SS-Mann, który już dawno w obόzie był, bo nowy SS-Mann nawet nie, nie przyszczegał tych zasadł.
Ale s.., ale takich starych SS-Mann, powiedzmy w stary w tym sęsię, że on już w tym obozie tam był dwa, czy trzy lata
i pełnił tą funkcję, no to już przeszczegał takich jakich prawni pisanych.
IV: Czy w Leitmeritz dostał Pan nowe numery?
SM: Tak. 87. chyba tysięcy szejsetosięm, nie pamiętam dokładnie, ale jest zapisany ten numer.
I Leitmeritz już nie miał znaczenia.
Natomiast w Gross-Rosen miałe znaczenia.
IV: Czy w obozie żył Pan miłstandem {?} lęku przed aktami przemocy, teroru ze strony niemców, nadzorców, Kapo funkcyjnych?
SM: No może, może nie żyłem, ale dla tego, że właściwie po tej cięszkiej pracy,
którą niestety nie raz musiałem wykonywać, no byłem po prostu zmęczony i zasypiałem kamienne snem, no.
A spałem, spało się niestety w.. po dwóch na jednej pryczy, bo była ciasnota obozowa.
Na przykład spałem z takim mh kolegą z Andrzejem Ochlewskim z Kedywu Warszawskiego, na górze spał pamiętam Andrzej Wydrzyński z,
potem znany literat, pisarz nie wiem, czy Pani sobie przypomina, kiedyś była w televizji, może Pani już nie pamiętć, bo to było za dawno.
Była taka audycja, właśnie seriał "Pocztówka z Argentyne".
I on tam właśnie opisywał właśnie lot.., ah losy tych niemców, którzy no byli z różne żołnie {?} wojennymi.
W jakich sposób oni, dzięki organizacji ODESSA przedostawali się na zachód na do Ameryki Połódniowej.
To była właśnie tytuł taki był tej, tego serijał "Pocztówka z Argentyny".
No bo on wysłał ten, nie jako bohater tego serijalu wysłał pocztówkę z szed..,
wszystko się zgadza i on po prostu dostał tam nowe dokumenty i jest w Argentynie.
IV: Czy Pan rozumiał język niemiecki w obozie czy..?
SM: Tak, ja doskonale rozumniałem, bo ja język niemiecki już znałem wtedy i to mnie właśnie ratowało,
bo jeżeli ktoś nie zrozumniał, no to był po prostu dodatkowo bity i no bo nie zrozumiąc co od niego wymagają, nie?
IV: Ah, jak wyglądałe kontakty z wjęźnami innych narodowości?
SM: No byłe bardzo dobre, solidarność wjęźniaska była na prawdę wyjątkowa, potężna można powiedzieć, chociasz,
jeżeli chodzi o tak zwanych "Berufsverbrecherów", czyli ah tych przezstępsów zawodowych nie na ogół niemieckich,
no to niestety nie, nie można było się po nich niczego dobrego spodziewać, ale pomiędzi wjęźnami politycznych była absolutna solidarność.
Tak że można powiedzić, że ze strony wjęźnów nic na mnie absolutnie nigdy nie groziło, oczywiście polityczny wjęźnów.
IV: A jakie byłe stosunki z wjęźnami innych narodowości?
Czy byli wjęźniów..?
SM: No właśnie byli bardzo, bardzo byli solidarnej, czy Francuzji, czy, czy myśmy mieli na przykład ah w.., no nie w komandie, ale
znaliśmy takiego wjężnia politycznego niemieckiego, w sumie byłe bardzo dobre stosunki, drugi był ten z organizacji w tajnej, który tam przynosił wiadomości najświeszszy.
Myśmy wiedziely wszystko co się dzieje.
Najpierw nawet może byliśmy lepiej poinformowane, poinformowani nisz ah do dawić Niemcy.
IV: Ah czy w czasię pobytów obozie to odtrzymał Pan jakąś pomoc zewnąć?
SM: Jeden jedyny raz dostałem paczkę. To była jedyna pomoc zewnąć.
IV: Od rodziny?
SM: Od no od matki, tak.
IV: Czy była możliwość korespondencji?
SM: Tak, ale bardzo rzadko i niestety ta korespondencja była ściśle kontrolowana, należało pisać w języku Niemieckim.
Tak że wysłałem najpierw z Fortu VII chyba dwie pocztówki.
No i potem z Gross-Rosen kilka listów.
Te listy się na szczęście zachowały i one jeszcze są u mnie w Poznaniu.
IV: Może wracając do straszników, czy ah były jakieś odruchy ze strony Niemców właśnie SS-Mannów?
Odruchy jakiegoś człowiecięstwa?
SM: Żadnego, nie można powiedzieć.
Może, może tam których miał jakieś odruchy, ale nie, nie, nie okazywał nigdy tego.
IV: Ah, czy organizacja obozu..
SM: Tak.
IV: ..dyscyplina były zachowany do ostatnich dni?
Czy było już poznać, że ah wojna się kączy?
SM: No, można powiedzieć, że, że ostatnie no 4tego Maja taka, taka już była powiedzmy ah atmosfera inna.
I było wiadomo, że będziemy z obozu wychodzić i być może nawet wtedy pierwsza grupa wyszła a 5tego Maja myśmy wychodzili.
Ale takie rzecz.., ah no nie wiedzieliśmy co będzie, czy to czasami nie jedziemi na jakieś rozwałke, bo
wszystko było możliwe wtedy, nie, nikt nie wiedział, co się będzie dalej działo.
Tak że tak jak powiedziałem, myśmy byli gotowie skoczyć SS-Mannu do gardła.
No na szczęście było to nie potrzebne.
IV: I kiedy zaczeła się ewakuacja?
SM: No tak jak powiedziałem, albo w 4tego a.., w 5tego Maja napewno, ponieważ ah był to dzień w który zapamiętałem jako wyjśce z obozu.
IV: Wracając może jeszcze do warunków pracy w obozu.
Powiedział Pan, że Pan pracował w kuchni,..
SM: Tak.
IV: Ah ale w jakich warónkach pracowali inni wjęźnowie?
I gdzie oni pracowali?
SM: No ale przed tem pracowałem tak samo jak inni wjęźnowie, no, na przykład pracowali fachowcy,
pracowali w tych ah komandach przy budowie tych silników czy innych akcesorów ah wojennych.
Natomiast inni na przykład Bergbau to by wywozili, tak jak ja byłem w tym komandzie przez ah tydzien czy dwa tygodnia.
No wywozili ten urobek ze sztolnik, które były stały pogłembiane, powiększany bo tą w twórnie fabrykę silników powiększano.
I trzebabyło ten urobek, że tak powiem wywozić na zewnąć, wysypywać z tych lor, bo tam były ustawione szyny i lory którym i im się to wywaziło.
Mh pracowałem równiesz w komandzie mh, no takim można powiedzieć remontowem, przy budowie, ale to tylko, chyba było tylko jeden dzień,
bo na drugim mnie skerowano do tego drugiego komanda.
Następnie, co ja mogę jeszcze powiedzieć, no pierwsze komando, które właściwie takie zaliczyłem to było w Forcie VII,
gdzie myśmy wyplatali dla wojska jakieś pase, to wy.., wyplataliśmy z do słownie z papieru, bo to najpierw się najbliżało taśme papierowe.
Potem się z tego tkałe tę pasy i tę pasy gdzieś sli, nie wiem do czego to było i gdzie to szło.
I że komu moja cela, czyli mój, mój zespół tak wykonał największą ilość, że komu, bo ja absolutnie w to nie wieżyłem,
była cela 70 i dlatego, że ona była mała no to SS-Mannie tak zazdecydowali, że ta cela, ponieważ ta była cela nie przykomandza dla 20 wjęźniów.
No to ona wykonała najlepszą robotę, bo najwięcej, natomiast Zelle 60 czy 66 ah czy inne tam,
które byłe licznej po 100, 120 ludzi nie raz tam przebywało, bo to był wielkie Zelle, no to oczywiście one tego nie mogli zrobić, bo
w jakś sposób, no trzeba bybyło dostarczyć tych paczek więcej, nie.
To było po prostu takie chwyty, który myśmy rozpoznali natychmiast.
No ale, mh, to była jedyna, jedyna pomoc, którą dostałem w we Forcie VII, to była paczka wielkanocna.
Natomiast druga paczka, to była paczka właśnie w Gross-Rosen ah to też łaskawie dla tego
chyba, że zgodzili się, bo wtedy już się zaczą międzynarodowy Czerwony Krzyż interesować obόzami i, i no chceli, chcieli Niemcy pokazać,
że to przeciesz Niemcy ah nie są tacy nieludzcy do wjęźnia, dostałem paczki i tak dalej i tak dalej.
IV: Ah czy w czasię popytu w obόzie..
SM: Tak.
IV: ..czy pod koniec obawiał się Pan, że Pan zostanie zabity?
Czy Pan zostanie przy życiu?
SM: No więc właśnie to była największa nasza obawa, bo pzreciesz myśmy znali tajne rozkaz Himmlera.
Himmler przeciesz powie.., wydał tajny rozkaz, że wjęźniów należy likwidować.
Zlikwidować przed ah likwidacja obozu.
I no, można powiedzieć, że co bardziej gorliwie SS-Mannie gdzieś tam ten rozkaz moży i wykonali, ja nie wiem tego.
Ale w naszym obozie na, na szczęście to nie nastąpiło.
No, myśmy dosyć póżno byli mh ah oswoboseni w nawet nieoswoboseni tylko z likwidowanie w sensię obozu, bo 5tego Maja ja wychodziłem.
Co znaczy już był no koniec wojny absolutnym.
To 8ego Maja było przeciesz kapitacja, podpisana czy 9tego Maja z Amerikanami.
IV: Czy zdarzały się masowe ekzekucjie, czy może słyszał Pan o nich?
SM: One byłe we wręcz nie potzrebny, bo my wjęźniowie masowo wymierali, nie potrz.., nie trzeba było masowych ah, ah uśmiercach,
bo po prostu tak jak powiedziałem w Leitmeritz umieralność była ponad 30 procent i sto cet trópów co dziennie musiałem oglądać, nagich trópów.
IV: Ah proszę odpowiedzieć, jak wyglądałe apele?
SM: Apele czasami wyglądałe strasznie, dla tego, że jeżeli ktoś, zdażało się, ale to bardzo rzadko się zdażało,
i jeżeli ktoś ucziek no to wtedy apelami si.., apelami się zajmowali oczewiście ah, SS-Manni w ten sposób,
że kasali stać, tak długo gdziech stać, aż się ten wjęźien nie znajdzie, nie?
No i się stało godzinami na apelu.
No ale apele, jeżeli był normalne apel, no to przybiegałe względnie sprawnie, no trzeba było się ustawić w tym dwuszelegu {?} czy, czy czteryoszelgu {?} zależności od obozu.
I ten hm, blokowy SS-Mann przeliczał, Blockführer on się nazywał, Blockführer tak nie blockal SS, tylko Blockführer.
I jeżeli się liczba zgadzała to on tam na tablicy swojej od.., natowywał, że tyle i tyle.
Potem ktoś to sumował na Raportführer tak się nazywał ten SS-Mann, który to sumował.
I jeżeli się liczba zgadzała no to było wszystko w porządnu.
Ale jeżeli tylko jednego wjęźnia brakowało, no to oczywiście był apel w nieskączoność.
Czasami się stało, stało godzinami i oczywiście ludzie padali no, bo no im luz i, i, i same warunki byłe takie, że ludzie nie wytrzymowali tego.
IV: Czy ah wybuchały choroby?
I jeszli wybuchały czy one byłe ah, ah leczone?
Czy był ah szpital obozowy?
SM: Był w Gross-Rosen, natomiast ah w Leitmeritz też był, też był taki.
Ja wiem gdzie leżeli ci Nazy fuschożen {?}, ale przeciesz ha ha {śmiejąc się} opieki lekarskiej nie było dostatecznie, ani, ani też lekarz wogule prawie nie było.
Ja na prykład dostałem w Gross-Rosen ah ostesa zapalenie stawów kolanowych.
Nogi mi zbu.., dwie banie {?}, nie mogłem wogule chodzić.
No na szczęście trafiłem do rewiru i tam był już lekarz Polak, który mnie wyleczył z tego, do słownie mnie wyleczył z jakimiś, sulfamidami,
nawet nie wiem co to byłe za tabletki dzisiaj, bo nie jestem w stanie już od tego ah dokładnie otworzyć.
Spałem na jednej pryczy z jedne z brat się naszaków, ignasiaków przepraszam, Ignatz się nazywał bracie Ignasiak, który zkolej chorował na, na płuca.
No gruznik poprostu był wtedy.
I też jakoś szczęśliwie przedtrwał, dopiero ah dopiero ah no nie oni po.., oni wrócili do Polski 66 roku dopiero.
Ale w każdym jako już wyleczeni wjęźnowi wróczyli bracie Ignasiak.
Natomiast mój starszy kolega z ah zginał Husan, mój dowódzca, Halzmisz Brudziński zginał w Gross-Rosen,
no ale to niestety był taki los wielu niestety wjęźniów politycznych.
IV: Czy doszło w obόzie do jakiegoś przeżycia?
Czy jakiś przejść o których ah Pan nigdy jeszcze nie mówił,
czy o których Pan nigdy nie zapomni?
SM: No owszem, no dosłownie przed dzień przed ah naszym przybyciem do Gross-Rosen z ah Poggenburga ah zamordowano Blokältestera.
To był Niemiec a zamordowano go na tyle po prostu rozliczen, ponieważ oni okradali wjęźniów nowo przybywych,
było takie komando, które mh po prostu było zobowiązano do przeszukania rzeczy, nowo przybywych wjęźniów.
Wjęźnowie dostawali ah nowe ah rzeczy na oku pasiaki {?}, jeżeli one jeszcze były, bo myśmy na przykład już dostali z nasze ah to znaczy rzeczy cywilne, tylko tyle, że pomalowane.
Byłe krzyż namalowane, KL czyli Konzentrationslager, paski na rękawach i paski na pasy dla, ja mam pasy na spodniach.
O tuż wjęźniowie przywozili na oguł swoje rzeczy cenne, bo każdy gdzieś coś tam w jakimś za komorku przemycowy {?} jakieś złoto,
czy jakieś ah kosztowności i ci Berufsverbrecherzy, który byli, pełnili ważne funkcje obόzowe, jak Lagerführer, Lagerältester.
Oni się tym po prostu dzielili, tam było ich pięciu, czy czterech?
Czterech ich było w Gross-Rosen i na tyle właśnie tego podziało zamordowali tego Lagerältestera.
No SS przeprowadziło na dokładne dochodzenie, jak to tam się odbyło, oczywiście dochodzenie to wykazało, kto, kto zamordował.
On tam leżał w utopiony w takim basenie przeciw pożarowym i tych wjęźniów, Niemców, potem powieszono na naszych oczach.
Był apel, pod czas apelu myśmy musięli to wszystko obserwować dosłownie ich powieszono na oczach całego obozu.
Jako karę za zamordowanie drugiego wjęźnia, nie?
IV: Ale to było w Gross-Rosen?
SM: To było w Gross-Rosen, w Leitmeritz ja nie spotkałem się z takim ah taką egzekucją.
Nie mówiąc już od tym, że nas wszys samych chcieli powieśić tego małego komanda SS-Küche, nie.
Ale to nas Lagerkomandant nie jako uratował.
IV: Może Pan sobie jeszcze przypomnić jakiś ah detalę ah odnośni obozu prace?
Czy może przejść ah właśnie ah obosowych, które się odpaliło w pamięńci z Leitmeritz?
SM: No w Leitmeritz, w Leitmeritz no co mi się utrwaliło w pamięcie?
Na przykład mój blokowy, ja nie wiem kto to był, w każdym razie to był ludzki człowiek.
A on właśnie, kiedy mnie ukradziono spodnie, bo zdarzało się, że kradzieże takie obozowe, no ukradziono mi po prostu spodnie.
Nie miałem co nie chcę tak powiem na siebie włożyć.
No to on po prostu: "Komm hier.", wyciągną tam gdzieś ze swojej szafie i dał mi inne spodnie no i ja ah oczewiście założyłem.
No po prostu ludzki człowiek.
Ale to był po prostu jakiś ah może nie Berufsverbrecher tylko z innych względów.
Bo zdarzały się równiesz na przykład Schwarzwinkel, to był "Asoziale" tak zwane, czarne winkel posiadał.
I on mnie właśnie czarny winkel ten, ten ah Blockältester.
Trzeba rozrużnieć te terminę, bo Blockältester to był wjęźeń a Block.., Blockführer to był SS-Mann.
I te terminę muszą być rozrużane, żeby nie było żadnych pomyłek w tym zakresię, nie.
IV: Ah, może mh, jeszcze pytanie, ah jak wyglądało wyżywienie w obozie?
SM: No wyżywienie było beznadziejnie.
Wyżywienie było takie, że to było może za mało, żeby umrzeć, raczej za dużo, żeby umrzeć a za mało, żeby żyć, nie.
Takie było wyżywienie, tak jak powiedziałem, 200 gramów chleba, to był, to był kawałek no taki na kre.., ka paitka, którą ah właśnie nie wiadomo było jak dzielić.
Taka mała, no i litr zupy i do tego rano i wieczorem był kubek tak zwanej kawy.
A to była, to była lura jakaś ze zgniłych żołędzi.
No to tak, takie byłe całe wyżywienia obozowe, nie stety.
Ah, co jeszcze powiedziałem, przed tem?
Nie, nie powiedziałem, otóż bardzo ceniony był czosnek, cebula.
No bo to byłe te produktę, które ewentualnie no u.., troche zabezpieczałe przed chorobami, szczególnie czosnek.
Ząbek czosku no kosztował na przykład dziesięć papierosów czy, czy to było, takie rzeczy, też się zdarzałe
jak byłi tam jacyś naugowi {?} palacze no to on za papierosy też by dużo dał, nie.
Mh, no poza tym, co jeszcze?
Ja tam czasami przemycałem coś z tej SS-Küche, ale to wielkim strachu i oczywiście gdeby mnie na tym złapano to bym
albo stracił życie albo bym po prostu aus, Kommando raus, nie?
Czyli powiąc stracił bym tą, że tak powiem, dobrą pracę.
IV: Czy odbywał się w jakimś seńsię jakiś handel?
SM: No w tym seńsię, to się tylko odbywa, ne, jakiś handel się odbywa, ale to ah pomiędzi ludzmi, ktorzy potrafili w rzeczywiście gdzieś coś ukraść, gdzieś coś zorganizować, bo
w przecim razie, no nie mieli nie miał oczym zachandlować, nie
Ale to byłe rzeczywiście takie specyficzne sytuajcę no i, i mało ich było.
IV: Mh, może przejdziemi teraz..
SM: Tak.
IV: ..do kącowych pytań ah jak odbywała się ah Pana podróż powrotna do Polski?
SM: No odbywała się bardzo różnie, tak jak powiedziałem pierwszym, pierwszym pociągiem z Rakownika do Pragi, bo do Rakownika doszliśmy na piechotę.
To śliśmy przez dwa dni chyba.
W nocy spaliśmy w, w stoguszana {?} pamiętam.
Za dnia tak trafiliśmy ten transport ah porzucony Niemiecki z bronią i tam ześmy się uzbrojeli.
Potem tą potyczkę stoczyli na w końcu wieczorem to trafiliśmy do Rakownika tam nas Czesi oczewiście przyjeli i, i ah przebadali gruntownie.
Na drugi, czy trzeci dzień jechaliśmy pierwszym pociągiem do Pragi.
Tam w Pradze nasz znowu SS.., ah Czerwony Krzyż przejął i tam byliśmy bardzo gruntownie przebadani, ja na przykład miałem jakąś taką wadę sercą, miałem powiększone serce.
I powiedzieli no będe miał z tym sercem już do końca życia jakieś kłopoty, no i mam jej nie stety.
No poza tym, tak jak powiedziałem dopiero po miesiącu do słownie 5tego Czerwca po miesiącu po opóściena obozu jechałem do Ostrave,
pierwszym rychlíkiem, czyli pociągiem pozspiesznym, no bo jeszcze było wszystko zrujnowane.
No a przejście przez granice już odpowiadałem jak się odbywało, natomiast po polskiej stronie
w Katowicach ześmy się zatrzymali, bo tam już z ah, Zebrzydowice ah jakiś pociąg jechał.
Tam nam PUR, bo taki był urząd repatriacyjny, Państwowy Urząd Repatriacyjny, PUR myśmy na to mówili, bo to było bardzo skrót.
Wydał nam zaświadczenie, że wracamy do domu.
Nie było komunikacji do Poznania z Katowic, trzebabyło przez Łódź jechać, jakże jechałem pociągiem przez Łódź.
Jechałem cały dzień, w czasię transportu jeszcze z Łodzi do, do Poznania, bo pociągi byłe tak oblężone, że ludzie na stopniach stali i, i
na dachach, ponieważ no nie było innego sposób po prostu, że ludzie mogli się przymieścić.
Między czasię jeszcze jakiś transport był ruski z powrotny.
Oni coś tam jakiś (???) wystawili, ludzi z tych stopni, do słownie pozganiani, pozabijali takie niestety byłe przeżycie.
A jak wróciłem do Poznania to myślałem, że jeszcze w tych barakach, gdzie nas mh ostatecznie po raz szósty wyrzucą,
bo pięć razy byłiśmy wyżucani z mieszkaniu w Poznaniu, po raz pierwszy przed gwiazdką w 39 roku.
Trzeba było w 15 minut mieszkanie opuszcić.
No i na końcu, jak matka już siędziała w więźeniu, bo matka zamkneli we więźeniu ah za, że komo też jazdę bez pozwolenia pociągiem,
bez Passierscheinu, bo jakoś tam coś jej zażucili takiego i po raz szóstym mieszkaliśmy na Świerczewie w barakach.
Tako tak zwane było Polensiedlung.
To było już po za miastem stronę Lubońa, jeżeli Pani Poznań zna, to ah zna Pani, czy nie?
Nie zna Pani, no to w każdym razie byłe takie baraki specjalnie wybudowane, gdzie
ah tych ah przesiedlano, bo mieszkania lepsze było oczewiście dla Niemców.
CM: Kann ich mal ganz kurz unterbrechen?
SM: Ja.
CM: Entschuldigung, da ist jetzt gerade mit dem Mikro.
IV: Ah może jeszcze pytanie ah..
SM: Tak.
IV: Jakie barki byłe warónki higieniczne, lub sanitarne w obozie?
SM: Więc warunki sanitarne byłe no takie w n.., nawet aż styd mi powiedzieć.
No był latryna obozowa to byłe po prostu ah kawał belki, gdzie trzeba było poprostu siadać i był dόł i to było wszystko.
Ah no jeżeli chodzi o warunki sanitarne inne no to oczywiście był obowiązek od tak zwany obowiązek mycia się.
Ale ah to było tak, w taki pośpiechu wszystko wykonywany, że nie sposób było się normalnie umyć.
Nie było zeszłam czym się umyć, bo przeciesz mydła nie dawali.
No było tak swane odwszawianie, czyli "Entlausung".
Przy pomocy lampy co dziennie było odwszawianie, trzebabybyło po powrocie z komanda, po apelu prześć tą procedur odwszawiania.
No siędział jeden z lampą i wyszukiwał w każdym tam zakamarku ubrania wszy eventualne, no jeszeli ktoś znich te wszy znaleziono no to, to oczewiście zabijano.
I to było wszystko, co było w warunkach sanitarnych.
Jeżeli chodzi o rewir, no to właśnie było mordownia w tym sęńsię, że, że no nie było ani sz..,
lekarstwa ani nie było opieki medyczny dostatecznie i ludzie po prostu tam kończyli swój żywotnie.
To było wszystko.
IV: Czy pobyt w obozie miał wpływ na dalsze Pana życia?
I jeszli tak, to jaki?
SM: No taki, taki miał wpływ, że po wojnie musiałem w tępie bardzo przezpieszony zdawać maturę,
ponieważ w przeciągu dwuch lat ah, ah jak już człowiek dorosły, bo miałem przeciesz 18 lat skączone ah zaliczyłem Gimnasium i Liceum dla dorosłych w Jeleni Górze.
Zdałem Maturę, z resztą do.., dobrze ją zdałem, no i ale w czasię wojnie, ja jednak troche cho.., się uczyłem, no bo przeciesz myśmy wszyscy s..,
starali się tę wiedze swoją jakąś pogłembiać i, i byłe, było tak zwane tejna nauczania.
Tak że co Niedziele myśmy mieli spotkanie z nauczycielem z od Polskiego czy z innymi nauczycielami i co Niedziely myśmy się po prostu dokształcali.
W każdym razie wpływ miał taki, że ja chciałem być no pilotem, w sęńsię pilotem komunikacyjnym, nawet nie wojskowy, tylko komunikacyjnym, bo
to wojsko pod ruską wodzą mnie nie interesowało nigdy.
No ale nie stety nie przyszedłem na przybadania lekarskie i w Cebuli tak zwanej, czyli w ciblu centralnym i cudożemanem lotnicze lekarskich odpadłem.
Taki to miał wpływ no i niestety nigdy nie pilotem komunikacyjnym nie zostałem tylko no niestety musiałem po przestać na lataniu sportowem
i byłem pilotem szybowcowem, byłem pilotem balonowem i samolotowem, ale tylko w t.., ramacha aero klubu.
IV: Czy zostałe jakieś ślady w psychicę?
SM: No ślady zostałe oczywiście, bo niestety system nerwowy jest nad wyrażony i puh, no mogę powiedzieć, że czasami mam takie okresy depresji.
No ale one są na, na szczęście to za zatrze i mogę po prostu jakoś, miałem możliwość normalnej egzystencji, ale
przez długie lata po wojnie byłem leczony niestety w tym zakresię.
IV: Czy po tych wszystkich przejściach, po tych wszystkich doświadczeniach i przeżyciach w obόzie..
SM: Tak.
IV: Czy chciałby Pan coś przekazać młodszym, młodym pokoleniu?
SM: Ah, no, no oczy.., napewno, oczywiście, tym bardziej, że nowe pokolenie właściwie zupełnie nie zna tych spraw z okresu z ostatniej wojnie, jest bardzo (???) zresztą.
Po prostu najnowszej historii nie nauczano.
Ona była przemilczana.
I to permanentnie, ponieważ ona była nie korzystna dla Zwiąsku Radzieckiego no to oczywiście nie wykładano, no,
czy o starzej Egypcie się ucznowie Gymnasium, czy Liceum, czyli o Persi o Iranie o ah ale nigdy nie o historii najnowszej.
Tak że chciałbym powiedzieć tym młodym właśnie ludziom, żeby szanowali po pierwsze, to co mają czyli wolność, niepodległość Polski.
A po drugie, żeby też dostrzegali to co się działa w stanie wojnie, bo Polska stracila 6 Million, ponad 6 Millionów obywateli w ostatnej wojnie.
Połowy majątku na.., Polska straciła.
Nie, nie mówię jeszcze o 20 procentach teręnu to też straciła.
A to młodzi ludzie niestety na ogół nie wiedzą.
IV: Dziękuję bardzo.
SM: Ja równiesz bardzo dziękuję.