IV: Teraz jest pytanie (???)
BD: Z Flossenbürga się nie pisało. Polacy nie pisali listów. Nie wolno było. Jedynie w Dachau. Jak już przyjechałem do Dachau, to kilka razy.
Ja w Dachau też nie byłem cały czas do wyzwolenia. Byłem byłem w innym obozie wyzwolony. To napisałem, dostałem wiadomość, ale to bardzo krótką.
Bo właściwie później już front był, Sowieci wchodzili na teren Polski prawda. To dostałem 4 czy 5 listów w ogóle do tego.
Bo jeszcze z Dachau można było napisać. Natomiast z Flossenbürga nie pisało się w ogóle.
IV: Czyli nic Pan nie wiedział?
BD: Nic nie wiedziałem.
IV: (???)
(???)
BD: To znaczy w Dachau, mnie właściwie to dużo pomógł, bo ja byłem przecież młody bardzo, taki pisarz Białoskórski, który siedział od początku. Miał niski numer 1800 czy coś.
Czyli był jednym z pierwszych więźniów już chyba w 1939 roku. No i on zresztą znał świetnie języki prawda tego. I on pracował tam gdzieś w takim komandzie to on mnie trochę pomógł.
No i później właściwie bo ja nic... dostawali paczki jeszcze księża, którzy siedzieli prawda. Właściwie taki pastor Lucer z Lublina,
który no też jakoś tam gdzieś mnie że tak powiem, zainteresował się czy tam nazwiskiem. No i oni też niewiele dostawali. To też coś tam dostałem z tej paczki dwa czy trzy razy tak no.
Z tej paczki podzielił się tam ze mną. A tak to właściwie nie było żadnej możliwości, cokolwiek. A zresztą, no pomoc. Wszyscy dostawali małe racje, tak, że właściwie to odpadało.
Jedynie można było jak, ci, co dostawali jakiś czas tam jakieś paczki. prawda. Bo był taki okres prawda, kiedy dostawali. Ale to też nie wszyscy. A tak, to właściwie, to trudno było.
No każdy właściwie no chciał przeżyć prawda. Czyli ta walka była każdego jednego o przeżycie. W miarę, jak tam coś mógł, to mógł troszeczkę pomóc drugiemu.
Ale to mówię, to były bardzo małe rzeczy, dlatego że chyba wszyscy byli właściwie mniej więcej na tych samych prawach.
IV: {Übersetzung und Rücksprache mit MA}
MA: Waren Sie der einzige in der Familie, der betroffen durch die Verfolgung war oder sind auch andere durch den Faschismus in diese Maschinerie geraten?
Wie haben die anderen diesen Krieg überlebt oder auch nicht? 0 --> BD: W domu mój ojciec zawsze z bratem całą wojnę się ukrywał. No zresztą on później działał w podziemiu. Właśnie, dlaczego przyszli po mojego tatę.
Dlatego, że był w okresie jeszcze zaborów za pierwszej wojny należał do POW, czyli do tej Polskiej Organizacji Wojskowej która powstała w czasie pierwszej wojny światowej.
Później walczył z Bolszewikami. Był dwa razy ranny. No i jako tacy a jeszcze po wojnie był działał w tym związku POW tych, właściwie tyh którzy byli w tym POW, no i tych pierwszych zabierali.
Właściwie były aresztowania od razu jako, można uznawani za ja wiem pierwszych wrogów, ja wiem (???) Czyli do końca wojny się ukrywał i działał w podziemiu, to samo i brat.
Tak, że właściwie w domu…Mama poza też (???). Cała rodzina właściwie była, że tak powiem, ukrywając się, w jakim sensie szykanowana. No, bo oni jakoś tam przeżyli.
Tak, że warunki, one wszystkich dotyczyły. Z tym że ja byłem w obozie, to już ten trochę najgorzej.
IV: (???)
BD: W moim domu tak. Ale mój stryj też siedział. Stryj też siedział siedział za pomoc Żydom właściwie. To też siedział w obozie. Też siedział, bo właściwie płuca stracił, zdrowie także.
IV: {Übersetzung und Rücksprache mit MA}
MA: Jetzt noch zu der Situation im Lager, Sie waren in dem Lager in Flossenbürg, in Nürnberg, in Dachau.
Da waren überall unterschiedliche Häftlingsgruppen: Zwangsarbeiter, Juden, Homosexuelle, Schwerverbrecher, Kriminelle.
Sie gehörten zu den politischen Häftlingen. Wurden diese Gruppen unterschiedlich behandelt? War es für alle schwierig oder war es für die einen leichter als für die anderen?
IV: Teraz jest takie pytanie o taką codzienność (???) Pan pewnie pamięta grupy więźniów (???) To byli polityczni, kryminalni i tak dalej. (???)
BD: No właśnie grupy to były właściwie zróżnicowanie też było barakami. Bo tak, jak żeśmy w Dachau, było trzy, cztery baraki polskie czy 5 nawet, bo te z księżmi to były 2 prawda i 3 inne.
I teraz tak: no naturalnie, że była różnica w zależności, bo zupełnie inaczej się traktowało załóżmy czy to Francuzi byli czy jakieś tam inne narodowości. A zupełnie inaczej byli traktowani Polacy czy Ruscy ???
No mówię, to były krańcowo różne traktowania. Bo nawet to jest ciekawe, że ci kapowie, który byli ci tam blockschreiberzy czy erster to już tam funkcje prawda.
To byli na ogół komuniści, którzy siedzieli od tak jak w Dachau, od 1933 roku już byli tam. To jednak jak kogoś karać, bić, to raczej Polakowi czy te Ruskiego czy innego.
Natomiast dla niego Belg, Francuz, czy inny to już było…Nawet mówię, tutaj nie pomagało niby ten komunizm, który to taki międzynarodowy prawda ??
Dlatego.. ale to już było właściwie, no niestety już ten był gorszy (???) Tak, że grupa właściwie, no należeliśmy do tych, których no niestety ale proporcjonalnie najwięcej zginęło. No bo weźmy Dachau.
W Dachau zmarło 800 kilkudziesięciu księży polskich. A siedzia.. na 1000 z czemś. Czyli prawie 80 czy 70 % księży, których księży siedziało, a siedzieli z całej Europy, którzy zginęli, to byli Polacy.
Czyli wniosek że już się sam nasuwa prawda. Że to już jest kwestia traktowania zupełnie w komandach czy inne. Tak, że no niestety ta narodowościowa że tak powiem różnica była w jakim sensie decydująca.
Tak, do dzisiaj niby dążymy do równości prawda, ale niestety są chwile, kiedy tych równości w życiu nie ma, nie było.
IV: {Übersetzung und Rücksprache mit MA}
MA: (???) Was war das Schrecklichste? Ein Erlebnis oder grundsätzlich was war es in dieser Zeit?
IV: Teraz jest takie pytanie: (???) Jak Pan teraz patrzy z tej perspektywy (???)
BD: Co to jest najgorszego.. w obozie po pierwsze zobaczyłem właściwie.. kiedy przyjechłem właściwie poprzez te pierwsze Russenwiese, które było.
Te straszne od razu nieprawdopodobne warunki, to bicie, nieprawdopodobne warunki spania, żelazne łóźka bez niczego. Ten.. Bez cały dzień te biegi róż.. no w ogóle takie ćwiczenia, kiedy właściwie kara.
Co 5 minut już odcinali, bo to czwórkami biegaliśmy w ogóle od tych, 2, 3 już po 5 bykowców. Były przerwy prawda co 45 czy 50 minut, bo to się męczyli prawda ci strażnicy.
No i bicie, do tych drzwi te wpadanie do baraków. Bo była te głodówka trzy dni. Nieprawdopodobne warunki. Jako..no ja zresztą młody byłem bardzo wtedy. Ale to już wszyscy.
Bo nawet taki przypadek może podam: do transportu naszego dołączyli jeńców naszych wojennych z 1939 roku. Bo oni podpisali, to do cywila mogli przejść prawda taka grupa.
I oni tam gdzieś w jakieś fabryce elektro czy innej pracowali. Nie wiem, za co ich do obozu wywieźli. No i w Norymberdze i się kiedy transport jak nas szykowali do Russenwiese.
No i w rozmowach ktoś tam już wiedział o tym, że w Russewiese tam się strasznie biją i to jest strasznie. No a ci jeszcze młodzi ludzie podoficerowie zawodowi przedwojenni ?? powiedzieli,
że co to, oni już tam w życiu dostali, w ogóle to są bańki. No i kiedy nas tam przywieźli, ja alfabetycznie byłem jednym z pierwszych, bo Dębowski prawda w alfabecie.
No i jak tam.. A jeszcze trzeba było liczyć a to w ogóle po pierwszym uderzeniu człowiek powietrza nie wciągał, przecież to fizycznie. A tam byli strażą Ukraińcy. Zdrowi tacy do tego.
No po i 50 bili, nie wiem, ile dostałem, że zemdlałem prawda przy tym, kiedy już na ten koniec jakoś tam wyciągnęli mnie do tego.., oprzytomniałem po jakimś czasie.
I jak tam raz wstałem w końcu, szli ci właściwie młodzi właściwie ci żołnierze, no to też w ogóle z tym liczeniem, oni też dostali bardzo dużo w ogóle. To po kilku dniach to byli nieprzytomni w ogóle,
Zmienili się radykalnie. Nieprawdopodobne w ogóle warunki. Dopiero wtedy sobie zobaczyłem właściwie, jakoś tak mi się skojarzyli oni i przypomniałem sobie tą rozmowę,
jak żeśmy jechali do tego obozu, i tych ludzi później, to byli nie ci ludzi. Bo w ogóle byli to.. którzy stracili, ja wiem no.. trudno powiedzieć rozum, ale w ogóle zmienili się nieprawdopodobnie.
Czyli to mówię przeżycia w tych, no to trudno określić w ogóle (???) No ja to jakoś tam przetrwałem przy tym wszystkim, mimo tego wszystkiego jakoś ten, przeżył ???.
Ale nieprawdopodobne warunki miałem, ja i tyfus przeżyłem, mało też nie umarłem. Bo to w obozie to jednak to były niesamowite prawda warunki.
Tak, że to są mówię przeżycie i obozy to to się nie da do opowiedzenia. Dlatego jakieś tak jak już mówiłem, nigdy nie opowiadałem w domu, bo tego jak co, to są, mówię rzeczy dla tego, który je przeżył.
I innych ostrzegać mogę tylko, żeby właściwie tego nigdy nie było. Ludzie są straszni jednak tak.
Jak się popatrzy w jakiś momentach, no niesamowite. Nie ma sumienia właściwie, człowiek jest, ja wiem, kim się staje. Ale tacy są niestety.
IV: {Übersetzung und Rücksprache mit MA}
MA: Wann, wo und wie sind Sie befreit worden sind? Wie das zu Ende ging? Wie haben Sie sich bei der Befreiung gefühlt?
IV: (???)
BD: To znaczy, ja siedziałem w Langenzenn, ostatni mój obóz był. Koło (???) Norymbergii Amerykanie nas oswobodzili. No wielka radość to jest, że w ogóle przeżyło się prawda, doczekało się do wyzwolenia.
Właściwie po tym wtedy Amerykanie no przeniosłem się do Norymbergii i żeśmy zamieszkali w byłych koszarach SS, które były w Norymberdze.
Ale tam jeden ze starszych kolegów ze szkoły, który był jeńcem wojennym, bo był ranny tutaj nad Wisłą, i był w niewoli. No i przyszedł odwiedzić jakby, bo obóz był w Langwasser koło Norymbergii,
gdzie byli jeńcy wojenni to znaczy po Powstaniu Warszawskim. No i ci żołnierze, którzy z tej pierwszej armii polskiej z 1939, no i część więźniów.
No i on właściwie mnie z tego obozu zabrał w ogóle, poznał mnie tam właściwie i do tych do tego Langwasser.
IV: (???)
BD: Słucham?
IV: (???)
BD: Tak, tam mnie do tego właściwie z tego z tych koszar dawnych SS w Norymberdze.
IV: {Übersetzung und Rücksprache mit MA}
MA: Sind Sie in Dachau befreit worden?
IV: Jeszcze tylko takie pytanie: czy Pan w Dachau został wyzwolony czy (???)
BD: Nie, nie w Langenzenn. Langenzenn jest koło Norymbergii.
IV: (???)
BD: Słucham?
IV: Dokładniejsze opisy może Pan dać?
BD: Właściwie to było już widać kilka dni wcześniej, że ci Amerykanie już tak już tam dochodzą. Wojna właściwie, bombardowania duże były prawda. Przecież Amerykanie bombardowani Norymbergę prawda Führt i te.
Tak, że już to zbliżanie, no i wyjątkowo, tak, że myśmy zostawali w tym obozie prawda, no i ten. No i później to wejście.
Zresztą załoga gdzieś uciekła bo w nocy prawda, tak, że rano praktycznie nikogo nie było. No i Amerykanie przyszli.
IV: {Übersetzung und Rücksprache mit MA}
MA: Es ist es noch eine Lücke zwischen Dachau und dem Tag der Befreiung? Wie war der Weg von Dachau bis zur der Befreiung? Das fehlt uns jetzt noch?
IV: to takie jedno pytanie, żeby Pan uzupełnił, bo był Pan w Dachau, ale wyzwolony był Pan w tym Langenzenn.
BD: Tak.
IV: Jak Pan się tam (???)
BD: No, zostałem z Dachau przewieziony do znowu tego Russenwiese, ale tam byłem bardzo krótko.
I stamtąd do więzienia do Norymbergii, siedziałem dosyć długo też w więzieniu w Norymberdze. I później przeniesiony byłem do tego Langenzenn, do obozu.
IV: {Übersetzung und Rücksprache mit MA}
MA: Wann sind Sie von Dachau Richtung Nürnberg versetzt worden?
IV: Jakby Pan mógł tak orientacyjnie tak (???) Kiedy był Pan w Dachau, kiedy w Norymberdze? Jak Pan do tego obozu (???)
BD: To ja.. to był rok 1943, to w 1943 ja przyjechałem tak już nie pamiętam w tej chwili. No i później siedziałem dosyć długo w Norymberdze w więzieniu. I w 1944 przyjechałem do tego Langenzenn.
IV: {Übersetzung und Rücksprache mit MA}
MA: Wie lange sind Sie dann nach der Befreiung in Deutschland geblieben? Und wie war der Weg dann zurück nach Polen? Wie hat sich das Leben in Polen entwickelt?
IV: (???) Jak byśmy teraz zrekonstruowali w momencie jak Pan został wyzwolony. (???) Jak długo Pan jeszcze został w Niemczech? Jak wyglądała Pana (???)
BD: O to jeszcze historia długa jest. Bo jak właśnie tam się dostałem do tego Langwasser, takich z Powstania Warszawskiego dwóch podchorążaków, młodych chłopców.
Zawieźli mnie bo ja chorowałem do Murnau. Do Murnau pojechałem do tego obo oflagu w Murnau. I stamtąd pojechałem do Włoch, do Drugiego Korpusu.
I tam przeleżałem miesiąc w szpitalu, bo ja byłem właściwie po tym obozie, no jednak chorowałem. I właściwie oni mnie zabrali, bo warunki właściwie żeby jakoś poprawić na tym.
I z Murnau taki transport był zorganizowany. I myśmy pojechali do Włoch. I we Włoszech miesiąc już w Drugim Korpusie Polskim Generała Andersa leczyłem się.
I miesiąc po tym miesiącu, jak już kiedy wyzdrowiałem więcej, zostałem w Drugim Korpusie we Włoszech. I później przez Anglię, tak, że ja dopiero do kraju wracałem w końcu 1947 roku.
IV: {Übersetzung und Rücksprache mit MA}
MA: Was haben Sie dann gemacht? Sie wurden langsam erwachsen? Haben Sie Familie gegründet? Wie war die Einstellung zu den ehemaligen Häftlingen, die nach Polen zurückgekommen sind?
IV: (???)
BD: No, jak wróciłem do kraju, no warunki były właściwie bardzo złe. Dlaczego? Mój właściwie tata był w Armii Krajowej, kiedy przyszli Sowieci Sowieci, to NKWD zabrało go, osadziło go na Majdanku w obozie.
Z tego Majdanka tych AK-owców kilkudziesiąt tysięcy wywieźli do Rosji, gdzie zginęli. Ojciec mój uciekł. Także później właściwie przeniósł się do Wrocławia, do tego. No warunki złe.
Jak ja wróciłem, no mieliśmy.. jeszcze ja wróciłem właściwie miałem też te warunki (???) nikt się nie interesował, czy obóz obóz to też raczej była ujemna strona, bo uważali, że coś jakoś trochę działał.
A jeszcze ja byłem w Drugim Korpusie, to już w ogóle. Kiedy na studia zdawałem, to mi świadectwa moralnośc inie dali.
Tak, że właściwie dzięki dziekanowi, bo ja w Lublinie zaczynałem studia na UMCS, to Motyka był, którego syn później był ministrem kultury, to jego syn siedział w Oświęcimiu też jako młody chłopak.
I kiedy ja zdawałem, no to pytał mnie się o ten obóz. Życzył mi tych na tych studiach prawda powodzenia. I zostałem. Bo tak by mnie wyrzucili, nie mając tego świadectwa moralności.
Z uwagi na ojca prawda, i na tą działalność jak i to, że ja byłem jeszcze w Drugim Korpusie w ogóle.
IV: Czyli Panu było potrzebne świadectwo moralności?
BD: Tak. Potrzebne tak. Musiałem mieć, bo ja bo ja kończyłem jako dorosły już niby maturę. Ci, którzy kończyli to na studia musieli mieć świadectwo moralności,
którego mnie władze odmówiły jako wróg, czego właściwie tak? Bardzo złe były warunki, w początkach.
IV: (???)
BD: Ja wróciłem w 1947, a na studia zdawałem w 1949.
IV: {Übersetzung und Rücksprache mit MA}
{Es klopft an der Tür. Rücksprache von MA mit einem Dritten und IV}
IV: {Übersetzung und Rücksprache mit MA}