MA: (???)
KF: To co Pani na pierwszy raz pytałem?
MA: (???)
KF: Dobrze, dobrze.
MA: (???)
IV: Proszę zaczynać, jak Pan właśnie przyjechał do Hersbrucka.
KF: Dobrze. Przyjechałem do Hersbrucka we wrześniu 1944 r. z Oświęcimia wraz z całą grupą trzysto.. trzystuosobową oraz z moim bratem.
Przyjechaliśmy wieczorem i zostaliśmy zakwaterowani, jeżeli to można tak nazwać zakwaterowaniem, w we na bloku piątym.
Przy czym byliśmy zaskoczeni, że blok ten nie był przygotowany na przyjęcie nasze, tylko musieliśmy się dopiero sami tam urządzać.
Widać było, że obóz w Hersbrucku był w rozbudowie i blok ten był dopiero niedawno postawiony i nie posiadał jeszcze wszystkich urządzeń.
Były, były wyłącznie tzw. koje wielopiętrowe i nie posiadały żadnego wyposażenia. Dostaliśmy sienniki oraz wióry wióry drewniane
do wypełnienia tych sienników celem przygotowania sobie posłania, oraz koce. Po trzydniowej podróży z Oświęcimia byliśmy zmęczeni i głodni i oczekiwaliśmy na otrzymanie jakiegoś jedzenia.
Powiedziano nam, że otrzymamy to jedzenie i rzeczywiście otrzymaliśmy po jakimś czasie chleb i margarynę.
Ponieważ było już dość szaro i zanim żeśmy to wszystko przygotowali, było ciemno, rozejrzenie się po obozie było dość trudne,
także pierwsze wrażenie było takie bardzo powierzchowne i niewiele mówiące.
Blok nasz był wydzielony z całego obozu i widać było, że zostaniemy tutaj przez jakiś czas w formie kwarantanny i ustaleni na tym, w tym miejscu.
Tak właściwie wyglądało pierwsze nasze spotkanie z Hersbruckiem. Czy.. Co dalej się działo... No oczywiście musieliśmy przespać tą pierwszą noc.
I następnego dnia normalna pobudka rano tak jak zwykle w obozie rano gdzieś koło godz. 5.00., zwykle krzyk „Aufstehen!” i ubrać się i yyy wstać na apel.
Przepraszam, mam pytanie takie: czy Pani będzie tłumaczyła, to co ja będę mówił i też z pewnymi fragmentami czy też całymi jakimiś zdaniami. Ja nie wiem jak tu.. jak tu..
IV: {Übersetzung und Rücksprache mit MA}
IV: Pyta się, czy była jakaś procedura przyjmowania, kwaterowania więźniów, na przykład kwarantanna, czy było golenie, czy było mycie, czy to było właśnie.
Czy byli więźniowie gromadzeni właśnie w łaźni? Czy mógłby Pan o tym opowiedzieć?
KF: Ponieważ myśmy przyjechali z Oświęcimia, tam byliśmy praktycznie rzecz biorąc już całkowicie przygotowani do życia w obozie, więc już..
A ponieważ byliśmy w Oświęcimiu zaledwie jeden miesiąc, to potraktowano nas, że te wszystkie cała ta obrucja i w postaci mycia i przygotowania była załatwiona w obozie w Auschwitzu.
Jedyną rzeczą, która w Hersbrucku nas spotkała to zmiana zmiana numerów z oświęcimskich na obozowe w Hersbrucku.
Jeszcze wówczas, będąc na początku w Hersbrucku, nie wiedzieliśmy, ja ja jakie numery i do jakiego obozu macierzystego Hersbruck należał.
Otrzy.. Ja otrzymałem osobiście numer 24451 i później dowiedzieliśmy się, że to są to są numery obozu koncentracyjnego głównego obozu koncentracyjnego we Flossenbürgu.
Tu pragnę zaznaczyć, że przybyłem tam do tego obozu wraz z moim bratem, który również w ten sam sposób dostał takie same takie same wyposażenie i też musiał musiał uzyskać nowy numer.
IV: {Übersetzung und Rücksprache mit MA}
IV: On się pyta, jak to właśnie się stało, że.. Pan.. czy wiedział Pan, jak przyjechał Pan do obozu w Oświęcimiu, czy Pan wiedział, że to jest obóz zagłady? Czy Pan wiedział, co w tym obozie się odbywa? Czy Pan wiedział, że do jakiego obozu Pana dalej wyślą i z jakiego powodu. czy Pan wiedział, gdzie te obóz się znajduje.
KF: Myśmy zostali wywiezieni z Warszawy w czasie Powstania Warszawskiego. Do obozu w Oświęcimiu wywiezieni zostaliśmy nieświadomie, nie wiedzieliśmy, że wyjeżdżamy do obozu koncentracyjnego.
Mówiono nam, że jedziemy na roboty do jakiegoś innego miasta, natomiast nie powiedziano nam, że wyjeżdżamy do obozu koncentracyjnego.
W obozie w Oświęcimiu oczywiście dowiedzieliśmy się wszystkiego o obozie koncentracyjnym. O obozie w Oświęcimiu dowiedzieiśmy.. wiedzieliśmy już wcześniej, co to jest za obóz.
Ponieważ nie było tajemnicą w Polsce, że są obozy koncentracyjne w Niemczech, i znany był obóz koncentracyjny w Oświęcimiu
jako ciężki obóz dla wszystkich tych, którzy byli byli traktowani jako jako przeciwnicy niemieccy, jako właściwie no przestępcy.
Także o obozie koncentracyjnym w Oświęcimiu wiedzieliśmy wszystko. Stąd w momencie, kiedy kiedy dowiedzieliśmy się, że z Oświęcimia zostajemy wywiezie.. zostajemy przetransportowani do innego obozu,
to byliśmy zadowoleni, ponieważ zdawaliśmy sobie z tego sprawę, że być może w obozie koncentracyjnym w Oświęcimiu,
ponieważ kominy bez przerwy dymiły, a w momencie w momencie przyjmowania nas w Oświęcimiu przeprowadzali nas właśnie koło tych słynnych dołów krematoryjnych,
gdzie gdzie palone były zwłoki bezpośrednio nie w piecach, tylko na takich hałdach, hałdach, yyy z hałdach,
w których paliło się paliły się zwłoki, stąd byliśmy przestraszeni i zadowoleni, że wyjeżdżamy z obozu koncentracyjnego z Oświęcimia do innego obozu.
Proszę przetłumaczyć może, bo bo to będzie za długo, jeżeli będę bez ciągnął bez...
IV: {Übersetzung und Rücksprache mit MA}
KF: Po przybyciu do Hersbrucka można było od razu się zorientować, że że obóz w Hersbrucku nie był obozem zagłady, nie był obozem, w którym były komory gazowe tak jak w Oświęcimiu.
I stąd była ta różnica między jednym a drugim obozem. To sprzyjało naszym naszym nadziejom, że być może w tym obozie łatwiej będzie przeżyć mimo pracy jak w Oświęcimiu.
IV: {Übersetzung und Rücksprache mit MA}
KF: Na początku przetrzymano nas kilka dni w formie takiej jakiejś wstępnej kwarantanny, a później wszyst.. każdego z nas więźniów prze przydzielono do określonych prac.
Na początku ja zostałem przydzielony do do wykonywania prac przy budowie rurociągów, instalacji wodnych na terenie obozu. I przez kilka dni pracowałem przy tego rodzaju pracach.
IV: Pan przed chwileczką powiedział, że to była wstępna kwarantanna. Na czym to polegało?
KF: Po prostu ście.. przetrzymano nas w na blokach. Obowiązywały nas wyłącznie tylko yy apel wieczorny i poranny i na tym się kończyło. I to był tylko kilka dni taki takiego pobytu na początku.
IV: {Übersetzung und Rücksprache mit MA}
KF: Następną pracą, bo to nie były stale przydzielone prace, następną pracą to były to była praca przy takim.. na takim terenie,
gdzie przygotowany był teren pod budowę pod budowę torów kolejowych, za.. które miały prowadzić do... pociąg do zaopatrzenia Stollenbau, które było w budowie tam na terenie Hersbrucka.
IV: {Übersetzung und Rücksprache mit MA}
KF: To była bardzo ciężka praca i było to bardzo komando bardzo yy trudne, tam ludzie bardzo krótko pracowali i bardzo szybko się wykańczali,
ponieważ była był to teren bardzo bagnisty i bardzo gliniasty właściwie i bagnisty i stąd były to bardzo trudne, ciężkie prace ziemne.
IV: {Übersetzung und Rücksprache mit MA}
KF: Muszę powiedzieć, że przy tej pracy ja byłem osobiście bardzo załamany, bo wydawało mi się, że dłuższy pobyt na tym komandzie, po prostu nie przetrzymam dłużej pracy na tym komandzie.
Stąd próbowałem zabiegać o to, żeby z tego komanda się w jakiś sposób wydobyć, co mi się po dwóch, czy trzech dniach udało.
IV: {Übersetzung und Rücksprache mit MA}
KF: Ponieważ znałem niemiecki, nie tak dobrze, ale w każdym razie na tyle, że mogłem się porozumiewać dość swobodnie,
udało mi się nawiązać kontakt z elektrykami pracującymi na Stollenbau, i dzięki tym kontaktom udało mi się tam zatrudnić jako elektryk.
IV: {Übersetzung und Rücksprache mit MA}
KF: Lepiej, tak. Dobrze.
Praca u elektryków polegała na tym, że praco.. elektrycy, którzy tam byli zatrudnieni przy przy tych pracach, musieli zapewnić w tej instalacje i zaopatrzenie w energię elektryczną w poszczególnych sztolach.
IV: {Übersetzung und Rücksprache mit MA}
KF: Ja byłem przygotowany do tego rodzaju prac, ponieważ w Polsce ukończyłem szkołę techniczną i tego rodzaju praca, tego rodzaju zawód był mi znany.
IV: {Übersetzung und Rücksprache mit MA}
KF: Qualifiziert.
IV: Pyta się, czy Pan wiedział, co się robi w tych sztolniach, do czego one służyły, jakie prace wykonywali inni więźniowie?
KF: Do czego będą przeznaczone te sztole, to niestety więźniowie, większość więźniów nie wiedziało.
Ja też nie wiedziałem, do czego będą służyć. Dowiedziałem się o przeznaczeniu tych sztol..sztoli już po wojnie.
Natomiast było.. wiedzieliśmy, że będą one służyć do instalacji jakichś maszyn, do produkcji jakiejś jakiejś wojennej produkcji. To wiedzieliśmy.
Natomiast że będą to będzie to fabryka silników, tego nie wiedzieliśmy. Na czym polegała praca innych ludzi?
W samych sztol.. w samych sztolach, to polegała, jeśli chodzi o więźniów, polegała wyłącznie w pracach pomocniczych. Mianowicie w takich, że obsługiwali kolejki wywożące urobek ze sztoli.
Natomiast jeśli chodzi o prace te na samym przodku tzw., a więc te górnicze, podstawowe, ponieważ tam, przypuszczam, dlatego nie byli dopuszczani więźniowie,
bo mieli do czynienia z materiałem wybuchowym, pracowali Niemcy, górnicy, zatrudnieni jako robotnicy cywilni.
Jeśli chodzi o pozostałych więźniów obozu koncentracyjnego Hersbruck, to większość więźniów pracowała na zewnątrz sztoli
w pracach polegających na dowozie materiałów i urządzeń. Tego rodzaju prace były bardzo ciężkie i bardzo trudne.
I stąd ten mój początkowy zabieg, żeby znaleźć się w takiej grupie ludzi, którzy po pierwsze pracowali wewnątrz sztoli, bo tam było zawsze trochę cieplej,
a druga sprawa to to, że to była jednak praca wymagająca no pewnych kwalifikacji, a co za tym idzie, trochę inaczej traktowana przez nadzór techniczny budowy.
IV: {Übersetzung und Rücksprache mit MA}
KF: Jeśli chodzi o wypadki, bo to może interesować Państwa, to na terenie Stoll.. Stollenbau wypadków było stosunkowo mało,
jeśli chodzi o prace wewnątrz sztolni, były różnego rodzaju urazy, spowodowane spowodowane nieostrożnością obsługujących maszyny,
takich jak wagoniki, które powodowały to, że przy nieostrożnym obchodzeniu się najecha.. wagoniki najeżdżały na ludzi pracujących tam i co za tym ra.. bywa, bywały ur urazy.
Natomiast na tyle na ile ja się orientuję, to na przy pracach zewnętrznych, przy transporcie różnego rodzaju elementów potrzebnych do budowy,
były duże..dużo wypadków było śmiertelnych, spowodowanych upadkami, ponieważ to wszystko odbywało się w górach,
a więc były sto.. były upadki wraz z ciężkimi materiałami, które zazwyczaj przenosili na ręcznie, bo nie wszystko było możliwe do przenoszenia przy pomocy maszyn i urządzeń.
IV: {Übersetzung und Rücksprache mit MA}
IV: Ponieważ więźniowie byli tak słabi, że się przewracali?
KF: Tak. Tak. Dużo ludzi nie przetrzymywało warunków obozowych, na skutek zarówno złego pożywienia jak również chorób szerzących się w obozie.
Takim przypadkiem mogę mogę może być mój brat, który nie przetrzymał właśnie obozu w Hersbrucku, bo większość dużo właściwie więźniów za za zachorowało na tzw. biegunkę.
I biegunka w obozie koncentracyjnym była praktycznie niemożliwa do wyleczenia. I mój brat niestety nie przetrzymał i zmarł właściwie jako chory w czasie transportu do Flossenbürga.
IV: {Übersetzung und Rücksprache mit MA}
IV: Jego interesuje teraz, żeby Pan jeszcze opowiedział bardziej od tego, jak Pan właśnie trafił tu, przyjechał najpierw do Oświęcimia. Czy Panowie się razem trzymali? Jakie były właśnie stosunki?
KF: Więc przyjechaliśmy razem z bratem z Powstania Warszawskiego, jak powiedziałem na początku, nieświadomi, że przyjeżdżamy do obozu koncentracyjnego.
I trzymaliśmy się zawsze razem, stąd nasz wyjazd z Oświęcimia do Hersbrucka. W Hersbrucku ja dostałem inne zaj.. inną pracę, natomiast mój brat również inną pracę,
Ale to ni.. i tak nie zmienia faktu, że że on zatrudnił się jako tokarz, to nie przetrzymał nie na skutek ciężkiej pracy czy jakichś urazów, a właśnie na skutek zachorowania na biegunkę.
IV: {Übersetzung und Rücksprache mit MA}